Στις 18 Μάρτη 1871 ανοίγει μια νέα σελίδα στην ιστορία: για πρώτη φορά η εξουσία περνά στα χέρια της εργατικής τάξης, έστω και προσωρινά. Η Κομμούνα του Παρισιού κράτησε μόλις 72 μέρες, αλλά άφησε βαθύ αποτύπωμα στους αγώνες του εργατικού κινήματος διεθνώς.
Η εμφάνισή της δεν ήταν τυχαία. Προηγήθηκε μια περίοδος έντονης καπιταλιστικής ανάπτυξης στη Γαλλία, με ταυτόχρονη όξυνση των κοινωνικών αντιθέσεων. Το καθεστώς του Ναπολέοντα Γ΄, αυταρχικό και βαθιά φιλοαστικό, χτύπησε το εργατικό κίνημα, αλλά δεν κατάφερε να το αναχαιτίσει. Οι οικονομικές κρίσεις και η άνοδος της εργατικής τάξης ενίσχυσαν τη δυσαρέσκεια.
Καθοριστικός ήταν και ο πόλεμος Γαλλίας–Πρωσίας (1870–71), που εξέφραζε τον ανταγωνισμό των αστικών τάξεων. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ξεχώρισε κάτι πρωτόγνωρο: οι εργάτες των δύο χωρών εξέφρασαν αλληλεγγύη μεταξύ τους, κόντρα στον εθνικισμό και τον πόλεμο.
Η στρατιωτική ήττα της Γαλλίας οδήγησε σε πολιτική κρίση. Η αστική τάξη επιδίωξε συμβιβασμό με τον εχθρό, προκαλώντας οργή στο Παρίσι. Όταν η κυβέρνηση προσπάθησε να αφοπλίσει την Εθνοφρουρά, στις 18 Μάρτη, οι εργάτες και ο λαός αντέδρασαν. Ο στρατός δίστασε να χτυπήσει, η εξέγερση νίκησε και η εξουσία πέρασε στα χέρια των εξεγερμένων.
Η Κομμούνα συγκρότησε μια νέα μορφή εξουσίας. Κατάργησε τον μόνιμο στρατό και όπλισε τον λαό. Οι αξιωματούχοι εκλέγονταν και μπορούσαν να ανακληθούν. Καταργήθηκαν προνόμια και μειώθηκαν οι αμοιβές των κρατικών λειτουργών. Διαχωρίστηκε η Εκκλησία από το κράτος, θεσπίστηκε δωρεάν εκπαίδευση και πάρθηκαν μέτρα υπέρ των εργαζομένων, όπως η επαναλειτουργία εγκαταλελειμμένων επιχειρήσεων με τη συμμετοχή τους.
Παρά τα μέτρα αυτά, η Κομμούνα δεν προχώρησε μέχρι τέλους. Δεν χτύπησε αποφασιστικά τα βασικά οικονομικά και πολιτικά κέντρα της αστικής εξουσίας, ούτε κινήθηκε άμεσα ενάντια στις δυνάμεις που οργανώνονταν στις Βερσαλλίες.
Η αντεπίθεση ήρθε τον Μάη. Με συντριπτική στρατιωτική υπεροχή, οι δυνάμεις της κυβέρνησης μπήκαν στο Παρίσι. Η σύγκρουση κορυφώθηκε στη λεγόμενη «Ματωμένη Εβδομάδα», με χιλιάδες εκτελέσεις και σφαγές. Η Κομμούνα ηττήθηκε στις 28 Μάη.
Παρά την ήττα της, η σημασία της είναι τεράστια. Έδειξε ότι η εργατική τάξη μπορεί να κατακτήσει την εξουσία και ότι δεν μπορεί να κυβερνήσει με τους παλιούς κρατικούς μηχανισμούς. Ανέδειξε επίσης τα όρια και τις δυσκολίες ενός τέτοιου εγχειρήματος.
Η Παρισινή Κομμούνα έμεινε ως το πρώτο μεγάλο παράδειγμα εργατικής εξουσίας. Ένα σύντομο, αλλά καθοριστικό πέρασμα που φώτισε τον δρόμο για τις επαναστάσεις που ακολούθησαν επόμενο αιώνα.
