Ο Χαρίλαος Φλωράκης γεννήθηκε μέσα σε μια λαϊκή οικογένεια που γνώρισε από κοντά τη φτώχεια, την αρρώστια και τον μόχθο της εργατικής ζωής. Πατέρας του ήταν ο Γιάννης Φλωράκης από το Κλειστό Ευρυτανίας και μητέρα του η Στυλιανή από τη Ραχούλα Καρδίτσας. Μαζί με τα αδέλφια του Αλέξανδρο, Λάμπρο, Αθηνά, Σοφία και Αγγελική μεγάλωσε αρχικά στην Καρδίτσα και αργότερα στην Αθήνα, όπου μετακόμισε οικογενειακά το 1933. Ο πατέρας του πέθανε το 1943 από φυματίωση, σε μια εποχή όπου η φτώχεια και η Κατοχή θέριζαν τον λαό.
Από τα παιδικά του χρόνια ήρθε σε επαφή με το εργατικό και αγροτικό κίνημα της Καρδίτσας. Στεκόταν έξω από το Εργατικό Κέντρο και άκουγε τους εργάτες να μιλούν για τα δικαιώματά τους, για τις απεργίες, για την εκμετάλλευση και για τη δύναμη της συλλογικής πάλης. Οι συζητήσεις, τα τραγούδια και η καθημερινή επαφή με ανθρώπους του μόχθου διαμόρφωσαν νωρίς την ταξική του συνείδηση. Καθοριστική στάθηκε και η εικόνα ενός χωροφύλακα να ξυλοκοπεί εργάτη επειδή τόλμησε να κοιτάξει μέσα σε χορό της τοπικής αριστοκρατίας. Το γεγονός εκείνο χάραξε βαθιά μέσα του την αντίληψη πως το κράτος υπηρετούσε τα συμφέροντα των ισχυρών απέναντι στον λαό.
Το 1929 διάβασε το Αλφάβητο του Κομμουνισμού και οργανώθηκε στις μαθητικές ομάδες της ΟΚΝΕ, την ίδια περίοδο που το αστικό κράτος εξαπέλυε διώξεις ενάντια στους κομμουνιστές με το Ιδιώνυμο του Βενιζέλου. Η στράτευσή του στο επαναστατικό κίνημα υπήρξε συνειδητή επιλογή ζωής.
Στην Αθήνα φοίτησε στη σχολή των 3Τ και συνδέθηκε στενά με το εργατικό κίνημα μέσα από την Εργατική Βοήθεια και τη συνδικαλιστική δράση. Η εργασία του σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας τον έφερε ακόμη πιο κοντά στις ανάγκες και τους αγώνες της εργατικής τάξης. Στα χρόνια της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου ανέπτυξε αντιδικτατορική δράση, ενώ στον ελληνοϊταλικό πόλεμο επιστρατεύτηκε ως αξιωματικός.
Το 1941 έγινε μέλος του Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας και συμμετείχε ενεργά στην ανασυγκρότησή του μέσα στις συνθήκες της Κατοχής. Εντάχθηκε στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο αμέσως μετά την ίδρυσή του και αργότερα πολέμησε στις γραμμές του Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός. Πήρε μέρος στην ιστορική απεργία των Τριατατικών το 1942, μια από τις πρώτες μεγάλες απεργίες στην κατεχόμενη Ευρώπη. Στον ΕΛΑΣ ανέλαβε καθήκοντα πολιτικού καθοδηγητή και συμμετείχε σε πλήθος αποστολών και επιχειρήσεων ενάντια στις κατοχικές δυνάμεις και αργότερα ενάντια στην αγγλική επέμβαση του Δεκέμβρη του 1944.
Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας γνώρισε τη φυλακή, τις διώξεις και τη Λευκή Τρομοκρατία. Το 1946 πέρασε στις γραμμές του Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας έπειτα από κομματική εντολή. Αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους στρατιωτικούς ηγέτες του ΔΣΕ και έφτασε στον βαθμό του υποστράτηγου. Μαζί με τον Γιάννης Αλεξάνδρου συνδέθηκε με μερικές από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις του Δημοκρατικού Στρατού, με κορυφαία την κατάληψη του Καρπενησίου τον Ιανουάριο του 1949. Την ίδια χρονιά εκλέχθηκε μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ.
Στην πολιτική προσφυγιά σπούδασε στην Ακαδημία Φρούντζε της Μόσχας και αποφοίτησε με άριστα. Το 1954 επέστρεψε παράνομα στην Ελλάδα για κομματική δουλειά, συνελήφθη και πέρασε συνολικά δεκαοκτώ χρόνια σε φυλακές και εξορίες. Δικάστηκε επανειλημμένα από το μετεμφυλιακό καθεστώς και αποτέλεσε σύμβολο αντοχής και αφοσίωσης για χιλιάδες κομμουνιστές και αγωνιστές.
Η περίοδος μετά το 1968 υπήρξε καθοριστική για την πορεία του κόμματος και του ίδιου. Στη μεγάλη διαπάλη που ξέσπασε μετά τη διάσπαση του ΚΚΕ, ο Φλωράκης στάθηκε ακλόνητος στην υπεράσπιση της επαναστατικής φυσιογνωμίας του κόμματος και συνέβαλε αποφασιστικά στη διατήρηση της ενότητάς του. Το 1972 εξελέγη Πρώτος Γραμματέας της ΚΕ του ΚΚΕ και ηγήθηκε του κόμματος σε μια εξαιρετικά δύσκολη ιστορική περίοδο.
Με τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ μετά τη χούντα εργάστηκε ακούραστα για την ανασυγκρότηση των κομματικών οργανώσεων, τη μαζικοποίηση των αγώνων και την ισχυροποίηση της επιρροής του κόμματος στην εργατική τάξη και στη νεολαία. Το ΚΚΕ απέκτησε ξανά βαθιούς δεσμούς με τον λαό, ενίσχυσε τη θεωρητική του δουλειά και διαμόρφωσε πολιτική γραμμή βασισμένη στην ελληνική κοινωνική πραγματικότητα και στην επαναστατική στρατηγική.
Η μεγαλύτερη ίσως συμβολή του Χαρίλαου Φλωράκη καταγράφηκε στα χρόνια της αντεπανάστασης και της ανατροπής του σοσιαλισμού στην Σοβιετική Ένωση και στις άλλες σοσιαλιστικές χώρες. Σε μια περίοδο όπου πολλά κομμουνιστικά κόμματα διαλύθηκαν, εγκατέλειψαν την ιδεολογία τους ή μετατράπηκαν σε δυνάμεις διαχείρισης του συστήματος, ο Φλωράκης έδωσε αποφασιστική μάχη για να διατηρηθεί το ΚΚΕ όρθιο, ενιαίο και επαναστατικό. Υπερασπίστηκε την ιστορική συνέχεια του κόμματος, τη συλλογική του μνήμη και τον κομμουνιστικό του χαρακτήρα. Συνέβαλε καθοριστικά ώστε το ΚΚΕ να αντέξει την πίεση, να ξεπεράσει την κρίση των αρχών της δεκαετίας του 1990 και να συνεχίσει την πορεία του ως οργανωμένη επαναστατική δύναμη της εργατικής τάξης.
Η πολιτική του παρακαταθήκη συνδέεται με την αφοσίωση στον λαό, με την πίστη στη δύναμη της οργανωμένης πάλης και με την υπεράσπιση της ιστορικής προοπτικής του σοσιαλισμού. Ο Χαρίλαος Φλωράκης έφυγε από τη ζωή στις 22 Μαΐου 2005, αφήνοντας πίσω του μια πορεία ταυτισμένη με τους μεγάλους αγώνες του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος και με την επιμονή να παραμένει ζωντανή η υπόθεση της κοινωνικής απελευθέρωσης.
