Μέρος Δεύτερο
Η διαμόρφωση της συνείδησης της εργατικής τάξης
Η συνείδηση των ανθρώπων δεν είναι δεν είναι κάτι οριστικά δεδομένο δεν είναι γραμμένο πάνω σε πλάκα. Διαμορφώνεται κάτω από την επίδραση του περιβάλλοντος τους στην εργασία, από τον τρόπο πουκερδίζουν τα προς το ζην, στο χώρο κατοικίας, από την επίδραση του κοινωνικού τους περίγυρου, από το σχολείο και γενικότερα από το εκπαιδευτικό σύστημα,από τα ιδεολογικά στοιχεία με τα οποία έρχονται σε επαφή. Με δυο λόγια από το γενικότερο περιβάλλον εντός του οποίου διαμορφώνονται, περιβάλλον υλικό και πνευματικό.
Ο Μαρξ και ο Ένγκελς στο έργο τους Η Γερμανική Ιδεολογία επιχείρησαν να αντικαταστήσουν το αφηρημένο ανθρώπινο ον με ανθρώπους που υπάρχουν και δρουν σε συγκεκριμένο περιβάλλον. Σύμφωνα λοιπόν με τη Γερμανική Ιδεολογία οι άνθρωποι γίνονται άτομα μέσω του ιστορικού γίγνεσθαι είναι συνεπώς δυνατόν να υποστηρίξουμε ότι τα άτομα καθορίζονται από τις κοινωνικές συνθήκες ότι είναι φορείς αυτών των σχέσεων και ταυτόχρονα ενεργά στοιχεία της ιστορικής κίνησης. Σε αυτή την περίπτωση το κοινωνικό δεν ανάγεται στο ατομικό και το ατομικό δεν εξοβελίζεται από την ιστορία. Επιπλέον στο ίδιο έργο έγραφαν: Οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης είναι σε κάθε εποχή οικυρίαρχες ιδέες. Με άλλα λόγια η τάξη που είναι η κυρίαρχη υλική δύναμη της κοινωνίας είναι ταυτόχρονα και η κυρίαρχη πνευματική της δύναμη. Η τάξη που έχει στη διάθεση της τα μέσα της υλικής παραγωγής διαθέτει ταυτόχρονα τα μέσα της πνευματικής παραγωγής και γενικά μιλώντας οι ιδέες αυτών που δεν έχουν τα μέσα πνευματικής παραγωγής υποτάσσονται σε αυτά. Οι κυρίαρχες ιδέες δεν είναι τίποτα αλλά από την ιδεατήέκφραση των κυρίαρχων υλικών σχέσεων, είναι οι κυρίαρχες υλικές σχέσεις που συλλαμβάνονται ως ιδέες, άρα είναι η έκφραση των σχέσεων που κάνουν μία τάξη κυρίαρχη, επομένως οι ιδέες της κυριαρχίας της. Τα άτομα που αποτελούν την κυρίαρχη τάξη διαθέτουν ανάμεσα στα άλλα συνείδηση και άρα σκέφτονται. Στο βαθμό επομένως που κυριαρχούν σαν τάξη και καθορίζουν όλη την έκταση μιας εποχής είναι αυτονόητο ότι το κάνουν αυτό παντού,επομένως ανάμεσα στα άλλα κυριαρχούν επίσης σαν στοχαστές σαν παραγωγοί ιδεών και ρυθμίζουν την παραγωγή και τη διανομή των ιδεών της εποχής τους. Έτσι οι ιδέες τους είναι η κυρίαρχες ιδέες της εποχής τους. Η Γερμανική Ιδεολογία τ.1 σ.94
Τις ιδέες της η κυρίαρχη τάξη τις προωθεί με πολλαπλούς τρόπους σε κάθε έκφανση της κοινωνίας και με πολλαπλούς μηχανισμούς και μέσα, επί της ουσίας τους επιβάλλει. Στα κυρίαρχα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης συναντάς μόνο τις αστικές ιδέες και τις αστικές αντιλήψεις γενικότερα, πολύ σπάνια εκστομίζεται κάτι διαφορετικό. Για τα προβλήματα των εργαζομένων ακούγονται λόγια συμπόνια και ενδεχομένως καταδίκης καμιά φορά στην περίπτωση τραγικών γεγονότων, πραγματικών εγκλημάτων, η συζήτηση δεν φτάνει σχεδόν ποτέ στην ουσία. Ησυζήτηση για τον θάνατο των 5 εργατριών στο εργοστάσιο Βιολάντα δεν έφτασε ποτέ στην ασυδοσία που απολαμβάνει το κεφάλαιο με τις ευλογίες της κυβέρνησης και συνολικά του κράτους σε τέτοιο σημείο που σκοτώνει τους εργαζόμενους, πολύ περισσότερο δεν φτάνει στην αποκάλυψη του ρόλου του κράτους διαχρονικά, της ουσίας του ως κράτους των επιχειρηματιών και εναντίον των εργαζομένων και εν τέλει στην ανάγκη της κατάργησης της ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής. Στο σιδηροδρομικό έγκλημα των Τεμπών ένα από τα τεράστια γεγονότα που συγκλόνισαν τον ελληνικό λαό τα τελευταία 10 χρόνια παρότι είχε 57 νεκρούς η συζήτηση έμεινε στο μπάζωμα και τι εξυπηρετούσε, τι μετέφερε το τρένο, ίσως έφτασε μέχρι το γεγονός ότι το δίκτυο ήταν τυφλό ποτέ όμως στο αίτημα της ανάγκης σύγχρονων δημόσιων ασφαλών μέσων μεταφοράς για όλο τον κόσμο. Δεν καταλόγισεκαθαρά το έγκλημα και δεν καταδίκασε το κράτος και τις δυνάμεις που το διαχειρίζονται και την εκχώρηση στον ιδιώτη του κερδοφόρου τμήματος του σιδηροδρόμου για να αποκομίσει κέρδη, ούτε ανέδειξε την ανάγκη διάθεσης κατά προτεραιότητα κρατικών πόρων στην ανάπτυξη σύγχρονων συγκοινωνιών και γενικότερα στις ανάγκες του λαού και στην προστασία της ζωής του. Ίσα-ίσα που σε όλες τις συζητήσεις μεταξύ των εκπροσώπων των κομμάτων, αλλά και στις τοποθετήσεις των παρουσιαστών των τηλεοπτικών προγραμμάτων,κυριαρχεί συζήτηση περί κοστολογημένων προγραμμάτων μέσα στα οποία οι λαϊκές ανάγκες είναι σχεδόν ανύπαρκτες.
Στη μέση εκπαίδευση και πολύ περισσότερο στα πανεπιστήμια όπου οι νέοι παίρνουν τις ιδέες για τον τρόπο αντίληψης της ζωής και εξήγηση των διαφόρων φαινομένων τι ακριβώς διδάσκεται και με ποιο τρόπο;Ποιο είναι το περιεχόμενο του μαθήματος της ιστορίας,σε ποιο πανεπιστήμιο διδάσκονται έργα του Μαρξ και του Λένιν; Η μεταφυσική έχει τον πρώτο λόγο συνήθως και τα θρησκευτικά κερδίζουν έδαφος έναντι της πραγματικής επιστήμης, οι ανθρωπιστικές σπουδές υποχωρούν το ίδιο το περιεχόμενο των σπουδών στη βασική κατεύθυνση του έχει την παροχή ειδικών γνώσεων για να ασκήσει κάποιος επάγγελμα αύριο, αν καταφέρει να βρει εργασία με βάση της σπουδές του. Πρακτικά η εκκλησία αναλαμβάνει να απαλύνει τον πόνο των ανθρώπων μεταφέροντας τη σκέψη από τα εγκόσμια στη μέλλουσα ζωή.
Το αστικό δίκαιο και η απόδοση του υπηρετεί στενάοικονομικά και πολιτικά συμφέροντα και η διαπλοκή της ηγεσίας της δικαιοσύνης με την εκάστοτε κυβέρνηση έχει δώσει κατά καιρούς προκλητικά αντιλαϊκές και αντεργατικές δικαστικές αποφάσεις, εξάλλου η κυβέρνηση διορίζει την ηγεσία της δικαιοσύνης.
Βεβαίως στο εποικοδόμημα -πνευματικό, ιδεολογικό,πολιτιστικό, νομικό -υπάρχουν, πάντα όμως μειοψηφικά,οι ιδέες της εργατικής τάξης και των κυριαρχούμενων κοινωνικών δυνάμεων. Διαδίδονται από πρωτοπόρους ανθρώπους και πρωτοπόρες δυνάμεις και αποκτούν μία ορισμένη διάδοση στο εποικοδόμημα, σχετικά διευρυμένη όταν το κίνημα και οι εργατικοί και λαϊκοίαγώνες αναπτύσσονται και το ενδιαφέρον για τομαρξισμό και τις προοδευτικές ιδέες αυξάνεται.
Η εργασία σημαντικός παράγοντας διαμόρφωσης των συνειδήσεων
Οι συνθήκες εργασίας στο εργοστάσιο στις μεγάλες επιχειρήσεις και οργανισμούς και στις μικρότερες επιχειρήσεις ακόμη επιδρούν πολύ σημαντικά στη διαμόρφωση συνείδησης των εργαζομένων. Ο καπιταλισμός, αναφέρει το Κομμουνιστικό Μανιφέστο,μετέτρεψε τον εργάτη σε απλό εξάρτημα της μηχανής με στόχο την παραγωγή υπεραξίας, με την επέκταση των μηχανών και τον καταμερισμό εργασίας η δουλειά των εργατών έχασε κάθε ανεξάρτητο χαρακτήρα και μαζί κάθε θέλγητρο για τον εργάτη. Ο εργάτης γίνεται εξάρτημα της μηχανής από το οποίο ζητούν μονάχα τον πιο απλό τον πιο μονότονο χειρισμό, αυτόν που μπορεί να μαθευτεί εύκολα. Έτσι τα έξοδα που στοιχίζει ο εργάτης περιορίζονται σχεδόν μονάχα στα μέσα ύπαρξης που χρειάζεται για τη συντήρησή του και τη διαιώνιση του γένους του. Ο εργάτης δεν είναι μόνο σκλάβος της αστικής τάξης και του αστικού κράτους, αλλά κάθε μέρα κάθε ώρα υποδουλώνεται από τις μηχανές από τον αρχιεργάτη και πριν από όλα από τον ίδιο τον εργοστασιάρχη. Όσο πιο πολύ ο δεσποτισμός αυτός διακηρύσσει ανοιχτά σε σκοπό του το κέρδος τόσο πιο μικροπρεπής πιο μισητός πιο εξοργιστικός γίνεται. Έτσι ο καταμερισμός εργασίας υποβαθμίζει τον άνθρωπο σε ακρωτηριασμένο ανθρώπινο ον.
Οι συνθήκες που δεσπόζουν στις κεφαλαιοκρατικές κοινωνίες δεν επιτρέπουν στους εργάτες να ικανοποιήσουν ούτε τις απλές ανάγκες που πηγάζουν από την ανθρώπινη φύση τους. Όμως η ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών είναι ουσιώδης όρος για τη συνειδητοποίηση των εργαζομένων και για την απελευθέρωση τους. Και στις μέρες μας εκατομμύρια ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας ή και σε πραγματική εξαθλίωση. Η φτώχεια, η αδυναμία κάλυψης των ανθρώπινων αναγκών ακόμα και των στοιχειωδών,αναγκάζει τους εργαζόμενους να ασχολούνται εναγωνίως για την επιβίωσή τους και αυτό είναι ουσιαστικό εμπόδιο στη διαμόρφωση ολοκληρωμένης συνείδησης.
Οι μεγάλες ανατροπές στις συνθήκες πώλησης της εργατικής δύναμης, πρώτα -πρώτα στις εργασιακές σχέσεις, ανιχνεύονται στο τέλος της δεκαετίας του 1970. Φυσικά και πιο πριν για τους εργάτες δεν ήταν όλα ρόδινα υπήρχε τεράστια εκμετάλλευση και καταπίεση στους χώρους δουλειάς, αλλά από τη δεκαετία του ’70 συντελείται μία ουσιαστική αλλαγή, έκτοτε το πλαίσιο απασχόλησης και αμοιβής των εργαζομένων συνεχώςεπιδεινώνεται. Είναι το αποτέλεσμα της συστηματικής παρέμβασης των δυνάμεων του κεφαλαίου και των πρόθυμων κυβερνήσεων του για την επιβολή γενικευμένων εργασιακών προτύπων διεθνώς. Επιστρέφει η λογική του οικονομικού φιλελευθερισμού που ενισχύεται από την επικράτηση του νεοφιλελεύθερου δόγματος με αποτέλεσμα τον ατομισμό και την αποδυνάμωση της συλλογικότητας και των συλλογικών διεκδικήσεων και αιχμή την εξατομίκευσητων εργασιακών σχέσεων.
Δεν έγινε υπόθεση μόνο των κλασικών κομμάτων του κεφαλαίου στην Αμερική και στην Ευρώπη,αποδέχτηκαν την πολιτική αυτή και την προώθησαν ενθουσιωδώς η σοσιαλδημοκρατία και μικροαστικού χαρακτήρα κόμματα που αυτοαποκαλούνται αριστερά. Έτσι υποχωρούν οι κοινωνικές αντιστάσεις, οι εργατικοί αγώνες, τα συνδικάτα και διευκολύνεται η αφαίρεση των κατακτήσεων. Η σταθερή απασχόληση που γενικά χαρακτήριζε την προηγούμενη περίοδο με προσδιορισμένες και ανεπαρκείς φυσικά αμοιβές που τις διέπουν σε μεγάλο βαθμό συλλογικές συμβάσεις εργασίας αμφισβητήθηκε έντονα και υπονομεύτηκε. Οι ευέλικτες μορφές απασχόλησης, τα ελαστικά ωράρια, ημερική απασχόληση, η ευελιξία των απολύσεων χωρίς δυσκολίες, τα ευέλικτα συστήματα αμοιβών οδηγούν σε μειωμένους μισθούς και αποδοχές γενικότερα φθηνότερο εργατικό δυναμικό για τους επιχειρηματίες. Ήταν η επιδίωξη του κεφαλαίου ώστε να αυξήσει την κερδοφορία του και να ξεπεράσει την οικονομική κρίση που έδειχνε τα δόντια της επικίνδυνα.
Από τη δεκαετία του 1980 στην Ελλάδα επιβάλλονται σημαντικές εργασιακές μεταρρυθμίσεις προετοιμάζοντας έτσι όσα θα συμβούν την επόμενη δεκαετία,ακολουθώντας όσα συντελούνται στο χώρο της εργασίας διεθνώς. Ουσιαστικά όμως η έναρξη των μεγάλων αντεργατικών και αντιλαϊκών απορρυθμίσεων συντελούνται την περίοδο της διακυβέρνησης ΝΔ 1990- 1993. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η περίοδος του «προοδευτικού εκσυγχρονισμού με σταδιακά βήματα ενίσχυσης της ευελιξίας στην εργασία, ένταση των ιδιωτικοποιήσεων και απελευθέρωση των αγορών. Την περίοδο αυτή σημειώθηκε μεγάλη αποδυνάμωση των συνδικάτων από 43% συνδικαλισμένων έπεσε στο 27%.
Η επίθεση στα εργασιακά δικαιώματα πήρε πρωτοφανείς διαστάσεις την περίοδο των μνημονίων στο όνομα της «σωτηρίας της χώρας». Μία καταιγίδα μέτρων δημιουργεί πρωτοφανούς κλίμακας ανασφάλεια. Βίαιη απορρύθμιση της εργασίας με το πρώτο μνημόνιο που εντείνεται με το δεύτερο μνημόνιο από το ΠΑΣΟΚ καταρχήν με συμμετοχή της ΝΔ και μικρότερωνκομμάτων ύστερα. Το τρίτο μνημόνιο από την κυβέρνηση της «πρώτης φορά αριστεράς» ολοκληρώνει τα μέτρα. Οι συνθήκες που διαμορφώνονται για την εργατική τάξη για το λαό είναι πρωτοφανείς, είναι τραγικές.
Η επίθεση δεν περιορίζεται στο ιδιωτικό τομέα αλλά συμπαρασύρει και το δημόσιο με τις μεγάλες ιδιωτικοποιήσεις, την ανατροπή του εργασιακού καθεστώτος που ίσχυε, την κατακρεούργηση αποδοχών της συντάξεων, την υποθήκευση της δημόσιας περιουσίας για 100 χρόνια. Δανειστές, ευρωπαϊκή θεσμοί, παγκόσμια θεσμοί του κεφαλαίου, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις σε συνεργασία με τις ελληνικές κυβερνήσεις και την ντόπια επιχειρηματική ολιγαρχία. Οι εργαζόμενη φτωχοποιήθηκαν, οι κατακτήσεις πολλών δεκαετιών αφαιρέθηκαν, πολύ μεγάλο μέρος του λαού βυθίστηκε στη φτώχεια πολλοί στην εξαθλίωση, η δημόσια περιουσία ιδιωτικοποιήθηκε, τα δεσμά εξάρτησης της χώρας ανανεώθηκαν και επεκτάθηκαν. Πλέον στη χώρα επικρατεί μία νέα εργασιακή κανονικότητα με κύρια χαρακτηριστικά την υψηλή ανεργία, την εκτόξευση της ευέλικτης εργασίας, την αποδιάρθρωση των συλλογικών σχέσεων εργασίας, χαμηλοί μισθοί και το επίπεδο διαβίωσης προσέγγισε το κατώτατο σημείο των εργαζομένων της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Η διακυβέρνηση από τη ΝΔ από το 2019 και εντεύθεν ενσωμάτωσε όλα τα στοιχεία της λιτότητας, του αυταρχισμού, της αφαίρεσης κατακτήσεων, την πειθάρχηση των εργαζομένων και παράλληλα την ενέτεινε σε ακραίο βαθμό. Δεν έχει πλέον το επιχείρημα της «σωτηρίας της χώρας» από τη χρεοκοπία , οτι έπραξε και πράττει το κάνει με τον πλέον ωμό τρόπο και μάλιστα οι εργαζόμενοι ο λαός γενικότερα της χρωστούν και υποχρέωση, αφού είναι η μόνη ικανή να διατηρήσει την ασφάλεια και τη σταθερότητα στη χώρα και ας βουλιάζει η πλειοψηφία των εργαζομένων στην ανέχεια και τις δυσκολίες από την ακρίβεια, τη στεγαστική και ενεργειακή κρίση, τη βαριά φορολογία,τα σκάνδαλα και τη διαφθορά, που χαρακτηρίζουν τα ανώτερα κυβερνητικά και κρατικά κλιμάκια, τους αρμούς των μηχανισμών και της κοινωνίας.
Η εξατομίκευση της εργασιακής σχέσης αποτελεί το κύριο εργαλείο επιβολής του αυταρχισμού στην επιχείρηση αποδομώντας και την ελάχιστη προστασία των εργαζομένων, ένα αίσθημα ασυδοσίας και αυθαιρεσίας επικρατεί εντός των επιχειρήσεων ιδίως των μικρότερων. Το μονομερές διευθυντικό δικαίωμα αποτελεί θεμελιώδη αρχή. Τα βασικά χαρακτηριστικά των εξατομικευμένων εργασιακών σχέσεων μπορούν να αποδοθούν πλέον με τις λέξεις ανομία και βία. Ο καθηγητής Α. Καζάκος σημείωνε: Η ατομική σύμβαση εργασίας είναι λόγω της δομικής ανισότητας εργοδότηεργαζόμενου, η παρένδυση της βίας και της ανομίας στις εργασιακές σχέσεις. Της βίας επειδή επιτρέπει στον εργοδότη να υπαγορεύει στον εργαζόμενο τους όρους εργασίας, μισθολογικούς και μη που εκείνος επιλέγει λόγω της συντριπτικής διαπραγματευτικής ισχύος του και της ανομίας επειδή το περιεχόμενο μιας τέτοια σύμβασης είναι εξ ορισμού και κατά κανόνα άνισο και συνεπώς παράνομο.
Το εργατικό δίκαιο που υποτίθεται προστάτευε, όσο προστάτευε, τον εργαζόμενου απέναντι στην εργοδοσία,τον ισχυρό πόλο σε αυτή τη σχέση επιχειρηματία εργαζόμενων, έχει ολοκληρωτικά αποδομηθεί. Η συλλογική αυτονομία διαλύθηκε, οι εργασιακές σχέσεις εξατομικεύτηκαν και παράλληλα υπερίσχυσε η ατομική σύμβαση εργασίας και σε πολύ μικρότερο βαθμό η συλλογική σύμβαση εργασίας με «ενώσεις προσώπων»,σχεδόν πάντα δημιουργημάτων των εργοδοτών, εγκαθιδρύοντας μία αίσθηση εργοδοτικού απυρόβλητου. Η τήρηση και αυτής της εναπομείνασας νομιμότητας καθίσταται προαιρετική ενισχύοντας στην ασυδοσία των επιχειρηματιών.
Η λιτότητα και ο αυταρχισμός συνθλίβει κάθε ελευθερία στους χώρους δουλειάς με μοχλό την ευκολία των απολύσεων χωρίς επαρκή αιτιολόγηση και με φθηνές δικαιολογίες. Οι πειθαρχικές διώξεις εργαζομένων που είδαν το φως της δημοσιότητας είναι πολλές εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες.
Στα χρόνια αυτά στους χώρους δουλειάς κυριάρχησε κατά κράτος η λογική του νεοφιλελευθερισμού, το ατομισμού, της αποσυλλογικοποίησης των συνειδήσεων. Το νεοφιλελεύθερο πρόταγμα της ανταγωνιστικότητας και των προτεραιοτήτων της αγοράς μεταφέρεται μέσω των κομμάτων εξουσίας στις παρατάξεις τους, οι οποίες ηγεμονεύουν στο συνδικαλιστικό κίνημα και μέσω αυτών επηρεάζεται η κατεύθυνση δράσης του συνδικαλιστικό κινήματος και διαμορφώνει συνειδήσεις και συμπεριφορά των εργαζομένων απαξιώνοντας τη συλλογική δράση, τις εργατικές αξίες και την αλληλεγγύη. Μέσω της εξατομίκευσης της σχέσης εργασίας κερδίζει έδαφος στους εργαζόμενους η αντίληψη ότι η κατάσταση τους δεν μπορεί να βελτιωθεί μέσω του συνδικαλισμού και της συνδικαλιστικής δράσης, αλλά αμέσως της καλύτερης διαπραγμάτευσης με τον επιχειρηματία. Έτσι υπονομεύεται σοβαρά η δημοκρατία στο εσωτερικό της επιχείρησης, ενισχύεται ο φόβος και η παραίτηση από τη διεκδίκηση και σταδιακά εμπεδώνεται η λογική ο καθένας για τον εαυτό του. Στις μικρότερες ηλικίες των εργαζομένων και ιδίως στους νεοεισερχόμενους στην παραγωγή κυριαρχεί η αντίληψη παραγνώρισης παλαιότερων εργατικών κατακτήσεων και των συνθήκων που αυτές είχαν διαμορφώσει. Έτσι ο εργαζόμενος εθίζεται σε ένα συνεχές περιβάλλον μείωσης και υποβάθμιση των κοινωνικών δικαιωμάτων και αντιμετωπίζει μόνος του τις συνέπειες.
Το άμεσο μέλλον διαγράφεται με μεγάλη ευκρίνεια. Η ιδεολογική στόχευση είναι προφανής: Η επιβολή μιας συνθήκης παρατεταμένης κοινωνικής ειρήνης όχι δια της δικαιοσύνης αλλά δια της πυγμής, όχι δια της συναίνεσης αλλά δια της επιβολής. Με συνδικαλιστική αφωνία, κινηματική νηνεμία και πολιτική σιωπή. Χωρίς διεκδικήσεις και αμφισβητήσεις της αγιότητας των επιστημονικών δεδομένων και της αυθεντίας των αριθμών, σημειώνει ο Απόστολος Καψάλης στο βιβλίο του Κρίση Αδιεξόδου;
Η κουλτούρα της εργατικής τάξης σχετίζεται άμεσα με τη διαμόρφωση αισθήματος ανασφάλειας όχι τόσο για την απώλεια της εργασίας. Ο αυταρχισμός, η λιτότητα,το αίσθημα ανομίας, η έλλειψη των κανόνων εργατικού δικαίου σταθερού που προσφέρει μία ορισμένη προστασία της εργασίας, κατά το νόμο ως 13 ώρες ημερησίως σε έναν ή περισσότερους εργοδότες και επειδή οι νόμοι δεν εφαρμόζονται συνήθως και κανένας έλεγχος δεν γίνεται η ημερήσια απασχόληση φθάνει έως 15 και 16 ώρες οι περισσότερες απλήρωτες, η απομόνωση των εργαζομένων, σχεδόν ανύπαρκτη συνδικαλιστική παρουσία και η παγίωση του αισθήματος ότι αυτή είναι η κατάσταση και δεν αλλάζει είναι η βασική συνθήκη που επικρατεί.
Οι συνθήκες στην εργασία και η έλλειψη συλλογικής αγωνιστικής δράσης, στόχων προς κατάκτηση και συλλογικών διαδικασιών δημιουργούν νέο τρόπο ζωής και σκέψης που θεμελιώνονται στο φόβο και την προσωπική ανασφάλεια, οδηγούν στην ατομική προσπάθεια βελτίωσης των συνθηκών εργασίας και ζωής. Η συνείδηση της θέσης και του ρόλου του εργαζόμενου στην εργασία του της εκμετάλλευσης που υφίσταται, της αντιπαλότητας με τον επιχειρηματία που τον αναγκάζει σε υποχώρηση, ο εταιρισμός που παγιώνεται και επεκτείνεται είναι βασικές παράμετροι στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς του. Σταδιακά αναδύεται ένας απολιτικός απομονωμένος και απαθής εργαζόμενος.
Ο εργάτης, γενικότεροι εργαζόμενοι, από τα ίδια τα προβλήματά τους, τις συνθήκες ζωής τους, τη θέση τουςστην εργασία, τείνουν να διαμορφώσουν μια ορισμένη συνείδηση, να έχουν αμφιβολίες και αντίθεση και πολλές φορές αρνητική στάση απέναντι στην κρατικές αποφάσεις, τους νόμους και την εφαρμογή τους, να αισθάνεται την εκμετάλλευση που υφίστανται και να εναντιώνονται στον εργοδότη και μπροστά σε σημαντικά γεγονότα να αντιδρούν, να κινητοποιούνται και έτσι σημειώνονται μαζικά ξεσπάσματα, διατυπώνονται διεκδικήσεις και στην πορεία εκτονώνονται. Τα ξεσπάσματα όμως δεν είναι οργανωμένο κίνημα.
Γίνεται λόγος για αυθόρμητα ξεσπάσματα και αυθόρμητο κίνημα και με μία έννοια έτσι είναι, αφού πίσω τους δεν βρίσκεται κάποιος οργανωμένος φορέας,συνδικάτο, ή κάτι άλλο και τελειώνει η κινητοποίηση και σβήνει όταν ο απόηχος του γεγονότος που προκάλεσε το ξέσπασμα κοπάσει. Όμως όπως τόνιζε ο Λένιν το αυθόρμητο δεν αποτελεί τίποτα άλλο παρά εμβρυακή μορφή του συνειδητού. Βάση του είναι τα ίδια τα βιώματα των εργαζομένων, οι συνθήκες που βιώνουν στην εργασία και τη ζωή τους οι εργαζόμενοι, τα βιώματα μεγάλων ταξικών γεγονότων ιδιαίτερα των παλαιότερων, που όμως φθάνουν και στους νεότερους και αναγκών και αγώνων για το ψωμί και την βελτίωση της ζωής τους, οι κατακτήσεις μεγάλων αγώνων που έδωσε η εργατική τάξη και ο λαός για την απελευθέρωσητης χώρα από την κατοχή, εναντίον της φασιστικής δικτατορίας για δημοκρατικές κατακτήσεις.
Το ερώτημα πως τα ξεσπάσματα θα γίνουν κίνημα με σταθερότητα και διάρκεια και ακόμη περισσότερο κίνημα που δεν θα μένει στο άμεσο, στην αντιμετώπιση μόνο των οξυμένων άμεσων προβλημάτων για τη βελτίωση της ζωής των εργαζομένων. Αλλά θα φτάνει βαθύτερα στις αιτίες των προβλημάτων, στη θέση των διαφόρων κοινωνικών τάξεων απέναντι στα προβλήματα αυτά, στις θέσεις που διατυπώνουν τα πολιτικά κόμματα. Μόνο έτσι διαμορφώνεται ολοκληρωμένη συνείδηση της θέσης των εργατών στην κοινωνία. Αν παρακολουθήσει κάποιος στην τηλεόραση τοποθετήσεις των κομμάτων που κυβέρνησαν και τα οποία συνήθως εμφανίζονται στη τηλεοπτικές συζητήσεις για την ακρίβεια, για το μεγάλοκόστος της ενέργειας, την ανεπαρκή θέρμανση των σπιτιών, την ακρίβεια των μετακινήσεων θα αντιληφθεί ότι η ανάγκες των εργαζομένων έρχονται σε δεύτερη η τρίτη μοίρα. Όριο όλων των συμμετεχόντων κομμάτων είναι τα κοστολογημένα προγράμματα και οι κοστολογημένες προτάσεις που στην αναγκαιότητά και στις προτεραιότητες τους όλα τα κόμματα συμφωνούν και στην κοστολόγηση τους οι λαϊκές ανάγκες έπονται όλων των άλλων. Η ανάγκη φορολόγησης των επιχειρήσεων και του μεγάλου πλούτου δεν εμφανίζεται πουθενά, αποδέχονται ότι ισχυρές επιχειρήσεις σημαίνει ισχυρή Ελλάδα και στο μέλλον κάποια στιγμή θα ικανοποιηθούν και οι λαϊκές ανάγκες. Οι τεράστιοι και εν πολλοίς αχρείαστοι εξοπλισμοί προηγούνται πάντα και μόνο η λαϊκές ανάγκες έρχονται τελευταίες.
Σήμερα ένα μεγάλο, το μεγαλύτερο τμήμα του εργατών και των εργαζομένων όλα αυτά τα αντιλαμβάνεται περισσότερο ή λιγότερο ολοκληρωμένα, αυτό το συναντά κανείς καθημερινά μαζί με τη φράση τι να κάνουμε όμως δεν έχουμε κάτι καλύτερο, δεν μας υποδεικνύει κανείς κάτι άλλο. Και στο βαθμό που ένα διαφορετικό σχέδιο και μαζί η τακτική, ο τρόπος για να επιτευχθεί δεν είναι ορατό, το μικρότερο κακό έστω και πολυδοκιμασμένο και αποτυχημένο και οι περισσότεροι αυτό το γνωρίζουν κερδίζει επιρροή και πολλοίοδηγούνται σε παθητική στάση.
Οι συνδικαλιστικοί αγώνες και οι σημαντικές εμπειρίες που αποκομίζουν οι εργάτες που συμμετέχουν μαζί και τα συνδικάτα τους δεν μπορούν να ωριμάσουν από ποιοτική άποψη τη συνείδησή τους, να της δώσουν ολοκληρωμένα πολιτικά χαρακτηριστικά, ώστε να διαμορφωθεί μία ολοκληρωμένη ταξική πολιτική συνείδηση. Η ταξική πολιτική συνείδηση δεν μπορεί να διαμορφωθεί μέσα στους συνδικαλιστικούς αγώνες για τα οικονομικά, τα άμεσα, οικονομικά κυρίως προβλήματα των εργαζομένων. Τη συνείδηση αυτή μπορεί να τη διαμορφώσει η βαθιά γνώση των κοινωνικών προβλημάτων, η γνώση της κοινωνικής εξέλιξης που μπορεί να την προσφέρει ο μαρξισμός μέσω των πρωτοπόρων εργατών που ασπάστηκαν τη μαρξιστική θεωρία και τη γνώρισαν ολοκληρωμένα, οι κομμουνιστές που είναι οργανωμένοι στα κομμουνιστικά κόμματα και σε οργανώσεις μαρξιστικές επαναστατικές,αλλά και πλήθος κομμουνιστών ανένταχτων. Αυτοί θα συμβάλλουν στη σύνδεση της οικονομικής πάλης και των συνδικαλιστικών αγώνων για τα οξυμένα προβλήματα των εργατών σήμερα με το κράτος και την επίσημη πολιτική, θα διαμορφώσουν την τακτική και το στρατηγικό σχέδιο για την κατάκτηση στόχου της εργατικής τάξης της, σοσιαλισμού.
Δεν γίνεται λόγος για δασκάλους των εργατών από καθέδρας, αλλά για ένα μπόλιασμα των πολύτιμων εμπειριών των εργατών, εμπειρίες που συσσωρεύτηκαν από τους αγώνες γενιών και σε πολυποίκιλες συνθήκες με τα εργαλεία γνώσης των κοινωνικών φαινομένων του κράτους και των αστικών κομμάτων ώστε να αναπτυχθούν οι αγώνες για το σοσιαλισμό.
