«Μια χούφτα ανθρώποι μ` ένα γράμμα σφιγμένο μες στη χούφτα της
καρδιάς τους
κρεμάσανε τ` αστέρι τους πάνου στο μαύρο ντουβάρι της νύχτας
φέγγοντας να περάσουν οι λαοί προς τη μεριά του ήλιου».
(Γιάννη Ρίτσου, «Ξυπόλητοι άγγελοι»)
Μα για ποιο γράμμα μιλάει ο ποιητής της Ρωμιοσύνης; Μα φυσικά γι` αυτό:
«Προς το λαό της Ελλάδας
Ο φασισμός του Μουσσολίνι χτύπησε την Ελλάδα πισώπλατα, δολοφονικά και ξετσίπωτα με σκοπό να την υποδουλώσει και εξανδραποδίσει. Σήμερα όλοι οι έλληνες παλαίβουμε για τη λευτεριά, την τιμή, την εθνική μας ανεξαρτησία. Η πάλη θα είναι πολύ δύσκολη και πολύ σκληρή. Μα ένα έθνος που θέλει να ζήσει πρέπει να παλεύει, αψηφώντας τους κινδύνους και τις θυσίες. Ο λαός της Ελλάδας διεξάγει σήμερα έναν πόλεμο εθνικοαπελευθερωτικό, ενάντια στο φασισμό του Μουσσολίνι. Δίπλα στο κύριο μέτωπο και Ο ΚΑΘΕ ΒΡΑΧΟΣ, Η ΚΑΘΕ ΡΕΜΑΤΙΑ, ΤΟ ΚΑΘΕ ΧΩΡΙΟ, ΚΑΛΥΒΑ ΜΕ ΚΑΛΥΒΑ, Η ΚΑΘΕ ΠΟΛΗ, ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΣΠΙΤΙ, ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ.
Κάθε πράκτορας του φασισμού πρέπει να εξοντωθεί αλύπητα. Στον πόλεμο αυτό που τον διευθύνει η κυβέρνηση Μεταξά, όλοι μας πρέπει να δόσουμε όλες μας τις δυνάμεις, δίχως επιφύλαξη. Έπαθλο για τον εργαζόμενο λαό και επιστέγασμα για το σημερινό του αγώνα, πρέπει να είναι και θα είναι, μια καινούργια Ελλάδα της δουλιάς, της λευτεριάς, λυτρωμένη από κάθε ξενική ιμπεριαλιστική εξάρτηση, μ’ ένα πραγματικά παλλαϊκό πολιτισμό.
Όλοι στον αγώνα, ο καθένας στη θέση του και η νίκη θάναι νίκη της Ελλάδας και του λαού της. Οι εργαζόμενοι όλου του κόσμου στέκουν στο πλευρό μας.
Αθήνα 31 του Οκτώβρη 1940
Νίκος Ζαχαριάδης
ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ
Το γράμμα αυτό, με το οποίο, από τα μπουντρούμια της μεταξικής δικτατορίας, ο Νίκος Ζαχαριάδης καθόρισε τη στάση και την πολιτική που όφειλαν να ακολουθήσουν οι κομμουνιστές απέναντι στην ιταλική φασιστική επίθεση εναντίον της Ελλάδας, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κειμήλια της ελληνικής πολιτικής ιστορίας και φιλολογίας. Για να μπορέσουμε να αντιληφθούμε τη σημασία του σε όλες της τις διαστάσεις, θα πρέπει να κάνουμε μια περιληπτική αναφορά στο πλαίσιο της εποχής, στο εσωτερικό και στο διεθνές πεδίο, αλλά και στην κατάσταση μέσα στις ίδιες της γραμμές του ΚΚΕ και του κομμουνιστικού κινήματος κατά την ίδια περίοδο.
Όταν εκδηλώθηκε η άνανδρη φασιστική επίθεση της Ιταλίας ενάντια στην Ελλάδα, ο ελληνικός λαός στέναζε κάτω από το καθεστώς Μεταξά: μια ανοιχτή φασιστική δικτατορία, ένα καθεστώς με τα ίδια χαρακτηριστικά με εκείνα της Ιταλίας και της Γερμανίας: ανοιχτή στήριξη στο μεγάλο κεφάλαιο και από το μεγάλο κεφάλαιο∙ κατάλυση των αστικών κοινοβουλευτικών θεσμών∙ επίκληση στη συνέχεια του αίματος και στην ανωτερότητα του έθνους∙ μια ισχυρή κατασταλτική πολιτική απέναντι στους αντιπάλους του καθεστώτος και στους λαϊκούς αγωνιστές που μαρτύρησαν στις φυλακές και στους τόπους εξορίας.Πρώτοι – πρώτοι, βέβαια, ανάμεσά τους, οι κομμουνιστές.
Όμως παρά τον ανοιχτά φασιστικό χαρακτήρα του καθεστώτος, ο δικτάτορας δεν διανοείται να αμφισβητήσει τις δεσμεύσεις της χώρας απέναντι στη Μεγάλη Βρετανία, της οποίας τοποτηρητής παραμένει ο βασιλιάς Γεώργιος Β`. Η χώρα δεν συμμετέχει στη συγκρότηση του Άξονα με τα ομοειδή της καθεστώτα, ενώ η οργάνωση και οι προτεραιότητες της άμυνάς της, περνούν μέσα από τα αντίστοιχα σχέδια των Βρετανών
Όταν λοιπόν μετά από πολύχρονες προκλήσεις του ιταλικού φασιστικού καθεστώτος, φτάνουμε στο ξημέρωμα της 28ης Οκτωβρίου του 1940 και στην επίδοση του ιταλικού τελεσίγραφου, ο Ιωάννης Μεταξάς δεν έχει πολλές επιλογές μπροστά του: πάνω από αυτόν, υπάρχουν οι Άγγλοι που δεν θα επέτρεπαν στην Ελλάδα να περάσει σε άλλο στρατόπεδο∙ αλλά και «κάτω» απ` αυτόν, ο λαός που επί τέσσερα χρόνια τυραννούσε και απομυζούσε δεν ήταν διατεθειμένος να ανεχτεί εκτός από το ντόπιο και τον ξένο φασισμό.
Το ΚΚΕ, ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του `30, ακολουθώντας την πολιτική που χάραξε η –προσφάτως άδικα συκοφαντημένη – 6η Ολομέλεια του 1934, είχε αποκτήσει ισχυρά ερείσματα ανάμεσα στον ελληνικό λαό, στην εργατική τάξη, στο συνδικαλιστικό κίνημα. Από το 1934, είχε διαβλέψει τον κίνδυνο που εγκυμονούσε η επιθετικότητα του ιταλικού φασισμού για την ακεραιότητα της ελληνικής επικράτειας. Είχε επίσης διαβλέψει τον κίνδυνο φασιστικής εκτροπής και στην ελληνική πολιτική ζωή και είχε προσπαθήσει να συγκροτήσει συμμαχίες με ευρύτερες πολιτικές δυνάμεις για την αποτροπή αυτών των εξελίξεων. Σε μια τέτοια λογική υπάκουε και το σύμφωνοι Σοφούλη – Σκλάβαινα με το Κόμμα των Φιλελευθέρων, που βέβαια, δεν εφαρμόστηκε ποτέ – και όχι με ευθύνη του ΚΚΕ.
Στη χάραξη αυτής της γραμμής έχουν παίξει σημαντικό ρόλο και οι αποφάσεις του 7ου Συνεδρίου της Γ` Διεθνούς το 1935, με αιχμή τη συγκρότηση Λαϊκών Μετώπων, ώστε να αποτραπεί ο φασιστικός κίνδυνος. Εξ άλλου, την ίδια χρονιά, ο Άξονας Τόκιο – Βερολίνου – Ρώμης αποκτά το όνομα Σύμφωνο Αντικομιντέρν (κατά, δηλαδή, της Κομμουνιστικής Διεθνούς) αποσαφηνίζοντας τον αντικομμουνιστικό χαρακτήρα της συμμαχίας και δίνοντας στον επερχόμενο πόλεμο ένα νέο χαρακτηριστικό που δεν υπήρχε στον προηγούμενο: την ολομέτωπη επίθεση του φασισμού και του ναζισμού απέναντι στο κομμουνιστικό και εργατικό κίνημα και στο πρώτο σοσιαλιστικό κράτος στην ιστορία της ανθρωπότητας, στη Σοβιετική Ένωση.
Κι έπειτα, ήρθε η δικτατορία Μεταξά που επέφερε σοβαρότατα πλήγματα στην οργανωτική συγκρότηση του ΚΚΕ. Σε μια κατάσταση διάλυσης – φυλακές, εξορίες, παράλληλες κεντρικές επιτροπές, η μια από τις δυο μάλιστα στημένη από το καθεστώς – βρίσκει το Κόμμα ο ελληνοϊταλικός πόλεμος, Η Σοβιετική Ένωση δεν έχει μπει ακόμα στον πόλεμο, ενώ ένα χρόνο πριν έχει υπογραφεί το Σύμφωνο μη επίθεσης Μολότωφ – Ρίμπεντροπ (από τα ονόματα των δυο υπουργών εξωτερικών) μεταξύ Σοβιετικής Ένωσης και Γερμανίας. Το Σύμφωνο αυτό – διότι πολλά λέγονται από αστικά χείλη, περί συμμαχίας Στάλιν – Χίτλερ, αποσκοπούσε στο να κερδίσει η Σοβιετική Ένωση χρόνο, καθώς η ηγεσία της είχε αντιληφθεί ότι αυτή θα αποτελούσε το βασικό στόχο όχι μόνο του ναζισμού, αλλά και των μετέπειτα κατά συγκυρία συμμάχων της – κυρίως της Μεγάλης Βρετανίας. Εξ άλλου, το 1938, είχε υπογραφεί η διαβόητη συμφωνία του Μονάχου, με την οποία Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία και Γερμανία, διαμοίρασαν τα ιμάτια της Τσεχοσλοβακίας…,
Για να επανέλθουμε στα καθ` ημάς: ηλεγόμενη Παλιά Κεντρική Επιτροπή (συσσωμάτωση αγωνιστών που είχαν καταφέρει να αποφύγουν τη σύλληψη) τίθεται ενάντια στη συστράτευση των κομμουνιστών με τον πόλεμο που διεξάγει η κυβέρνηση Μεταξά εναντίον του εισβολέα ομοϊδεάτη του. Εκτιμά ότι ο πόλεμος έχει ακριβώς τον ίδιο χαρακτήρα με τον προηγούμενο Παγκόσμιο, άρα θεωρεί ότι είναι ιμπεριαλιστικός και από τις δυο πλευρές και ότι δεν είναι προς το συμφέρον του ελληνικού λαού να απαντήσει στην επίθεση του εισβολέα.
Να σημειώσουμε τούτο: αν και, πολιτικά και ιστορικά, η θέση αυτή αποδείχτηκε βαθιά λαθεμένη, θαρρώ ότι δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση ούτε η κομματική εντιμότητα ούτε ο πατριωτισμός αυτών των αγωνιστών. Θα πρέπει να δούμε τη μεγάλη εικόνα: τις περίπλοκες συνθήκες της εποχής, τις δυσκολίες της ενημέρωσης και της επικοινωνίας, ακόμα και μια μηχανιστική ανάγνωση των καθηκόντων της εργατικής τάξης στη δεδομένη συγκυρία, στηριγμένη σε παλαιότερες συνθήκες, που όμως διέφεραν από αυτές του εν εξελίξει πολέμου.
Σε τελείως διαφορετική κατεύθυνση, κινήθηκε το γράμμα που έγραψε ο ΓΓ του Κόμματος, Νίκος Ζαχσριάδης, έγκλειστος στη Γενική Ασφάλεια, όπου είχε μεταχθεί από τις φυλακές της Κέρκυρας. Για τη δημοσίευσή του μάλιστα χρησιμοποίησε το έντυπο που εξέδιδε η λεγόμενη «Προσωρινή Διοίκηση», η δεύτερη, ψευδεπίγραφη Κεντρική Επιτροπή, που είχε στήσει ο διαβόητος Μανιαδάκης. Ήταν ο μόνος τρόπος οι παραινέσεις του να φτάσουν στο κομματικό σώμα και στον ελληνικό λαό.
Το περιεχόμενο του γράμματος το παραθέσαμε αυτούσιο παραπάνω. Ας σταθούμε τώρα στην πολιτική και ιστορική σπουδαιότητά του.
Η πολιτική γραμμή που χάραξε ο Νίκος Ζαχαριάδης αποτελεί εν τοις πράγμασι εφαρμογή των κατευθύνσεων της 6ηςΟλομέλειας του 1934, και του 7ουΣυνεδρίου της Διεθνούς σε συνθήκες πολέμου. Διέβλεψε τις αγωνιστικές διαθέσεις του ελληνικού λαού και καθόρισε τον εθνικοαπελευθερωτικό – αντιιμπεριαλιστικό και αντιφασιστικό χαρακτήρα του πολέμου από την πλευρά του.
Καθόρισε με σαφήνεια τα καθήκοντα των κομμουνιστών, ως καθοδηγητών της εργατικής τάξης που είχε πια μπροστά της την ευκαιρία να αναδειχτεί σε ηγέτιδα δύναμη του έθνους. Και το έκανε: οι κομμουνιστές και η εργατική τάξη ανταποκρίθηκαν στο καθήκον τους, καθώς το σπουδαίο αυτό κείμενο υπήρξε η πολιτική – ιδεολογική βάση για τη συγκρότηση του ΕΑΜ και για τη μεγάλη λαϊκή εποποιία που ακολούθησε.
Στο γράμμα, πέρα από τον καθορισμό των καθηκόντων των κομμουνιστών στην τρέχουσα πολεμική συνθήκη, ενυπάρχει στην τελευταία παράγραφο και το όραμα μιας άλλης Ελλάδας, μιας άλλης κοινωνίας, σοσιαλιστικής. Ακόμα κι αν η λέξη δεν αναφέρεται – για λόγους ευνόητους – η «καινούργια Ελλάδα της δουλιάς, της λευτεριάς, λυτρωμένη από κάθε ξενική ιμπεριαλιστική εξάρτηση, μ’ ένα πραγματικά παλλαϊκό πολιτισμό», δεν μπορεί παρά να είναι η Ελλάδα του σοσιαλισμού. Και η αποστροφή με την οποία κλείνει το μεγαλειώδες αυτό κείμενο, η αναφορά στους εργαζόμενους όλου του κόσμου, δένει το βαθύ και ουσιαστικό, τον ταξικό πατριωτισμό των κομμουνιστών, με το διεθνισμό τους…
Ήδη, από τις πρώτες μέρες του ελληνοϊταλικού πολέμου, ενδεχομένως και πριν δημοσιευτεί το γράμμα, οι κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι ζήτησαν από τους δεσμοφύλακές τους να τους αφήσουν να πάνε να πολεμήσουν στο μέτωπο. Δεν τους άφησαν και τη συνέχεια τη γνωρίζουμε. Η μεγάλη και ηρωική τους ιστορία συνέχισε να γράφεται στα μπουντρούμια πια των κατακτητών. Η αστική τάξη, αποχωρούσα για να σώσει το σαρκίο της, τους παρέδωσε με πρωτόκολλο στους εισβολείς. Άλλοι δραπέτευσαν: πολέμησαν στην Κρήτη, ίδρυσαν το ΕΑΜ. Άλλοι, ανάμεσα στους έγκλειστους, είχαν τη μοίρα των εκλεκτών της Ιστορίας: «στον τοίχο της Καισαριανής τους φέραν από πίσω – κι ίσα ένα αντρίκειο ανάστημα υψώσαν το σωρό».
«Εμείς αγαπάμε την Ελλάδα με το αίμα μας», θα πει 12 χρόνια αργότερα ο Νίκος Μπελογιάννης. Αυτό το αίμα που ξεκίνησε να ρέει έχοντας ως πηγή το ιστορικό γράμμα της 31ης Οκτωβρίου του 1940 και που μέχρι σήμερα ποτίζει τη μνήμη και το μέλλον μας…
Ψυχή βαθειά!
Δώρα Μόσχου
