Τα τελευταία χρόνια, στις ανακοινώσεις του ΚΚΕ και της ΚΝΕ για την επέτειο του Πολυτεχνείου, συναντάμε όλο και πιο συστηματικά τον χαρακτηρισμό «φοιτητικός και εργατικός-λαϊκός ξεσηκωμός». Ο όρος «εξέγερση», που για δεκαετίες αποτελούσε καθιερωμένο χαρακτηρισμό των γεγονότων του Νοέμβρη του 1973, φαίνεται να υποχωρεί από την επίσημη επετειακή ορολογία των δύο οργανώσεων.
Προκύπτει, επομένως, ένα ενδιαφέρον ερώτημα: Έχουν το ΚΚΕ και η ΚΝΕ επιλέξει συνειδητά να εγκαταλείψουν τον όρο «εξέγερση», θεωρώντας τον λιγότερο ακριβή ως προς τον ιστορικό και πολιτικό χαρακτήρα των γεγονότων; Πρόκειται για μια θεωρητική επεξεργασία που αποτυπώνεται πλέον στη δημόσια πολιτική τους γλώσσα ή για μια διαφορετική έμφαση στην κοινωνική σύνθεση και τη μαζικότητα του Πολυτεχνείου;
Η επιλογή της ορολογίας έχει ιδιαίτερη σημασία από μαρξιστική-λενινιστική σκοπιά. Κάθε ιστορικός χαρακτηρισμός εμπεριέχει μια συγκεκριμένη αντίληψη για τις κοινωνικές δυνάμεις που δρουν, τις πολιτικές αντιθέσεις που εκφράζονται και τη θέση ενός γεγονότος μέσα στην ευρύτερη ιστορική εξέλιξη.
Ο χαρακτηρισμός «φοιτητικός και εργατικός-λαϊκός ξεσηκωμός» αναδεικνύει τη μαζική κοινωνική δυναμική του Νοέμβρη. Το Πολυτεχνείο αποτέλεσε την κορύφωση μιας ευρύτερης αντιδικτατορικής πάλης, στην οποία συναντήθηκαν η φοιτητική κινητοποίηση, η συμμετοχή εργαζομένων και η δράση ευρύτερων λαϊκών δυνάμεων. Η εξέγερση, ως έννοια, περιγράφει επίσης μια κορυφαία μορφή πολιτικής σύγκρουσης με την υπάρχουσα εξουσία, χωρίς να προϋποθέτει αυτομάτως επαναστατική κατάσταση ή διαμορφωμένους όρους κατάληψης της εξουσίας από την εργατική τάξη.
Η διάκριση αυτή έχει θεωρητικό περιεχόμενο. Η επαναστατική διαδικασία απαιτεί τη συνειδητή παρέμβαση της εργατικής τάξης, την πολιτική της οργάνωση και τη συγκέντρωση κοινωνικών δυνάμεων γύρω από τον στόχο της ανατροπής των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Υπό αυτό το πρίσμα, η ανάδειξη του εργατικού και λαϊκού χαρακτήρα του Πολυτεχνείου συμβάλλει στην κατανόηση των κοινωνικών δυνάμεων που έδωσαν στο γεγονός την ιστορική του εμβέλεια.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη διάσταση που αξίζει να υπολογιστεί: η συναισθηματική φόρτιση της λέξης «εξέγερση». Για μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων, που σε σημαντικό βαθμό εξακολουθεί να ζει και να συμμετέχει στην πολιτική και κοινωνική ζωή, ο συγκεκριμένος όρος συνδέεται με βιώματα, εικόνες, προσωπικές διαδρομές και συλλογικές μνήμες. Η πύλη του Πολυτεχνείου, το τανκ, οι νεκροί, οι τραυματίες και οι αγωνιστές εκείνων των ημερών αποτελούν μέρος μιας ζωντανής ιστορικής εμπειρίας. Η λέξη «εξέγερση» συμπυκνώνει αυτή την εμπειρία και διατηρεί ισχυρή θέση στη συνείδηση ανθρώπων που διαμόρφωσαν την πολιτική τους ταυτότητα μέσα από εκείνη την περίοδο.
Η συναισθηματική σχέση με την ιστορία αποτελεί και αυτή πεδίο πολιτικής διαπαιδαγώγησης. Η επιστημονική ερμηνεία των γεγονότων αποκτά μεγαλύτερη κοινωνική δύναμη όταν συνομιλεί με τη συλλογική μνήμη, αναγνωρίζει τα βιώματα των ανθρώπων και τα συνδέει με τις ιστορικές και ταξικές αντιθέσεις της εποχής τους. Ειδικά για μια πολιτική οργάνωση που επιδιώκει να παρέμβει σε ευρύτερες εργατικές και λαϊκές μάζες, η σχέση ανάμεσα στην πολιτική γλώσσα και την ιστορική εμπειρία του κόσμου έχει ιδιαίτερη βαρύτητα.
Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία στη σύγχρονη πραγματικότητα του ελληνικού καπιταλισμού. Η εργατική τάξη και τα καταπιεζόμενα λαϊκά στρώματα βιώνουν τις συνέπειες της εκμετάλλευσης, της εργασιακής ανασφάλειας και της όξυνσης των κοινωνικών αντιθέσεων. Την ίδια στιγμή, η αστική ιδεολογία και οι μηχανισμοί πολιτικής ενσωμάτωσης διαμορφώνουν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο οι κοινωνικές αντιθέσεις συχνά εμφανίζονται ως ατομικά προβλήματα ή ως επιμέρους δυσλειτουργίες του συστήματος.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η διαμόρφωση ταξικής συνείδησης αποτελεί καθοριστικό πολιτικό καθήκον. Ο εργαζόμενος χρειάζεται να αναγνωρίσει τη θέση του μέσα στις σχέσεις παραγωγής, να κατανοήσει τη συλλογική φύση των προβλημάτων του και να συνδέσει τις καθημερινές διεκδικήσεις με την ανάγκη συνολικής κοινωνικής αλλαγής. Αυτή η διαδικασία απαιτεί πολιτική παρέμβαση, ιδεολογική διαπάλη, οργανωμένη δράση και αξιοποίηση της ιστορικής πείρας του εργατικού και λαϊκού κινήματος.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η σημασία κάθε επιλογής στην πολιτική ορολογία. Μια διατύπωση που δυσκολεύει την επικοινωνία ανάμεσα στην ιστορική ανάλυση και τη συλλογική εμπειρία των εργαζομένων μπορεί να δημιουργήσει περιττές αποστάσεις. Κάθε στοιχείο που συσκοτίζει την ταξική διάσταση των γεγονότων ή αποδυναμώνει τη σύνδεση της ιστορικής μνήμης με τη σύγχρονη κοινωνική πάλη δυσχεραίνει την προσπάθεια συγκέντρωσης δυνάμεων. Η εργατική επανάσταση προϋποθέτει ένα εργατικό κίνημα με συνείδηση των ιστορικών του καθηκόντων, πολιτική συγκρότηση και ικανότητα να συσπειρώνει ευρύτερα καταπιεζόμενα στρώματα γύρω από την προοπτική της εργατικής εξουσίας.
Από αυτή την άποψη, η συζήτηση για τον χαρακτηρισμό του Πολυτεχνείου αποκτά ευρύτερη πολιτική σημασία. Ο όρος «ξεσηκωμός» αναδεικνύει τη μαζικότητα και την κοινωνική έκταση της κινητοποίησης, ενώ ο όρος «εξέγερση» διατηρεί μια ισχυρή ιστορική και συναισθηματική αναφορά στη σύγκρουση με τη δικτατορική εξουσία. Οι δύο έννοιες μπορούν να συνυπάρχουν στην ιστορική αποτίμηση, φωτίζοντας διαφορετικές πλευρές του ίδιου γεγονότος.
Η ιστορική μνήμη αποκτά την πραγματική πολιτική της δύναμη όταν συνδέεται με τη γνώση, τη συλλογική συνείδηση και τη δράση. Το Πολυτεχνείο παραμένει ένας κορυφαίος σταθμός της αντιδικτατορικής πάλης, μια εμπειρία μαζικής κινητοποίησης και μια υπενθύμιση της δύναμης που μπορεί να αποκτήσει η οργανωμένη λαϊκή δράση. Η αξιοποίησή του στη σημερινή εποχή κρίνεται τελικά από την ικανότητα σύνδεσης εκείνης της ιστορικής παρακαταθήκης με τις σύγχρονες ανάγκες και τα στρατηγικά καθήκοντα του κομμουνιστικου κινήματος.







