Στον καπιταλισμό, αρχικά στον αναπτυγμένο, και κυρίως μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο συντελούνται μεγάλες αλλαγές στην παραγωγή, τη διανομή, την κατανάλωση και στον τρόπο ζωής της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων. Οι βιομηχανικοί κλάδοι που άκμαζαν παλαιότερα και απασχολούσαν εκατομμύρια εργαζομένους σιγά-σιγά παράκμασαν και οι δραστηριότητες αυτές είτε μεταφέρθηκαν σε χώρες αναπτυσσόμενες είτε τις αντικατέστησαν βιομηχανικές δραστηριότητες στη βάση των επιτευγμάτων της επιστήμης και της τεχνικής. Η μορφή της βιομηχανίας με πυρήνα το τεράστιο εργοστάσιο μαζικής παραγωγής, ενώ η πόλη και η γύρω περιοχή που το στήριζε και σε αυτήν κατοικούσαν κυρίως οι εργάτες που ζούσαν από την λειτουργία του παρήλθε. Οι εργάτες που ζούσαν στην ίδια περιοχή και εργάζονταν στην ίδια μεγάλη επιχείρηση παλαιότερα, είχαν τα ίδια προβλήματα, παρόμοιο επίπεδο ζωής, παρόμοιες αγωνίες για αυτούς και τις οικογένειες τους. Σταδιακά όμως διασκορπίστηκαν και έτσι χάθηκε το ενοποιητικό στοιχείο του χώρου κατοικίας και εργασίας.
Η οικονομική άνοδος που ακολούθησε τον πόλεμο και οδήγησε σε αύξηση της απασχόλησης και της μαζικής κατανάλωσης, οδήγησε επίσης σε σημαντικές αλλαγές στη ζωή της εργατικής τάξης. Βελτίωσε σε ένα βαθμό τις εργατικές αποδοχές και τις συνθήκες ζωής, σε δυσανάλογο οπωσδήποτε βαθμό σε σχέση με τη μεγάλη κερδοφορία του κεφαλαίου. Ποσοστιαία αυξήθηκε ο τομέας των υπηρεσιών και τα μισθωτά στρώματα που απασχολούνται στους τομείς αυτούς εντάσσονται είτε στην εργατική τάξη είτε στα μικροαστικά στρώματα. Παράλληλα, το στρώμα της εργατικής αριστοκρατίας αυξήθηκε σημαντικά. Οι αποδοχές του τμήματος αυτού υπολογίστηκαν τουλάχιστον τριπλάσιες από αυτές του μεγαλύτερου τμήματος εργατικής τάξης που έχει χαμηλότερες αποδοχές. Οι διαφοροποιήσεις εντός της εργατικής τάξης εντάθηκαν, η εργατική συνείδηση αμβλύνθηκε και, κατ’ επέκταση, η πολιτική συμπεριφορά των εργατών: ένα στρώμα προσέγγισε πολιτικά την αστική τάξη. Η μαζική μετανάστευση που είχε αρχίσει προ καιρού στις ΗΠΑ, έκανε εντατικά την εμφάνιση της στην Ευρώπη, δυσχεραίνοντας περαιτέρω τις προϋποθέσεις της ενότητάς τους.
Ο Eric Hobsbaum περιγράφει τη διαδικασία αυτή ως εξής: «Ενώ στην περίοδο κατά την οποίαν σχηματίστηκαν και διαμορφώθηκαν τα κλασικά εργατικά κόμματα και κινήματα, όλα τα στρώματα του εργατών -εκτός και αν τα χώριζαν ασυνήθιστα αξεπέραστα εθνικά ή θρησκευτικά φράγματα-, μπορούσαν λογικά να υποθέτουν ότι οι ίδιες πολιτικές, στρατηγικές και θεσμικές αλλαγές λειτουργούσαν προς όφελος όλων, τώρα κάτι τέτοιο δεν συνέβαινε αυτόματα. Ταυτόχρονα και οι αλλαγές στην παραγωγή και η εμφάνιση της “κοινωνίας των δύο τρίτων” καθώς και τα μεταβαλλόμενα και όλο και περισσότερο ασαφή όρια μεταξύ “χειρωνακτικής” και “μη χειρωνακτικής” εργασίας επέφεραν τη διάχυση και τη διάλυση του πρώην σαφούς και συγκεκριμένου πλαισίου του προλεταριάτου». Η Εποχή των Άκρων σελίδα 397- 398.
Η επιβολή του νεοφιλελευθερισμού στις συνθήκες ήττας του υπαρκτού σοσιαλισμού και η μετωπική επίθεση στην εργατική τάξη, τα δικαιώματα και τις κατακτήσεις της, η ολοκληρωτική απορρύθμιση της εργασίας που ήδη περιγράψαμε, δημιούργησαν εντελώς νέες συνθήκες για την εργατική τάξη.
Στη συνθήκες αυτές άνθησαν οι αναλύσεις και οι θεωρίες για το τέλος της εργασίας, ακόμη και για τον ουτοπικό χαρακτήρα της μαρξιστικής θεωρίας, ενώ η λενινιστική στρατηγική είχε ήδη απορριφθεί από τους κύκλους αυτούς. Και αυτό έγινε συντονισμένα και από τα πολιτικά έδρανα και από τις πανεπιστημιακές έδρες, τους κάθε είδους ειδικούς‧ αλλά και μέσω του τύπου και των μέσων μαζικής ενημέρωσης και μέσω των διαφόρων μηχανισμών. Έτσι επηρεάστηκαν οι εργαζόμενοι και οι νεότερες ηλικίες.
Στις μέρες μας, η εργατική τάξη είναι πολυπληθής, είναι τεράστια κοινωνική δύναμη με μεγάλες όμως διαφοροποιήσεις και αντιθέσεις στο εσωτερικό της. Κάποιοι τη θεωρούν κατακερματισμένη, πράγμα που είναι αλήθεια. Κυριαρχεί η προσπάθεια για ατομική επιβίωση, «να βγάλουμε το σήμερα»‧ έχουν ενταθεί οι αντιθέσεις μεταξύ των εργαζομένων και παράλληλα χάνεται η αντίθεση με τον εκμεταλλευτή τους. Όμως, οι αντιθέσεις μεταξύ των εργαζομένων ουσιαστικά είναι δευτερεύουσες και όχι η κυρία αντίθεση. Τα ενοποιητικά στοιχεία μεταξύ τους και η αντίθεση απέναντι στο κράτος και στους εργοδότες πού είναι ιδιαίτερα ισχυρά δεν εδραιώνονται χωρίς την παρέμβαση του ταξικού συνδικαλιστικού αγώνα, τη στράτευση στο συνδικάτο και, κυρίως, την ολοκληρωμένη ταξική συνειδητοποίηση. Και εδώ ο ρόλος των κομμάτων που αναφέρονται στο σοσιαλισμό και διαπνέονται από τη μαρξιστική θεωρία και τη λενινιστική στρατηγική είναι κρίσιμος. Αν δράσουν αποτελεσματικά, με στρατηγικό σχέδιο και άξονα της όλης προσπάθειας τη συνειδητοποίηση και την οργάνωση της εργατικής τάξης θα έχουν τύχη και η εργατική υπόθεση θα προωθηθεί αποτελεσματικά. Η εργατική τάξη δεν βρίσκεται μόνο στο εργοστάσιο, στην επιχείρηση, στον τόπο δουλειάς‧ είναι στη γειτονιά, στην καθημερινή ζωή και τις δραστηριότητες, στις διαδηλώσεις και στις εκλογές. Γιατί η τάξη είναι η μεγάλη πλειοψηφία της κοινωνίας.
Το εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα δεν μπόρεσε να παρακολουθήσει, να ερμηνεύσει ολοκληρωμένα τις εξελίξεις αυτές και να τις αντιμετωπίσει. Συνέχιζε εν πολλοίς στα γνωστά, στην πεπατημένη, δίνοντας χώρο στην αστική ιδεολογία και στο κεφάλαιο να προωθήσει και να εδραιώσει τους αντιδραστικούς μετασχηματισμούς του και στο ρεφορμισμό να αντεπιτεθεί. Η επιρροή των κομμουνιστικών και των εργατικών κομμάτων υποχώρησε, τα κρισιακά φαινόμενα εμφανίστηκαν και ως βασική αιτία, ανάμεσα σε άλλες, πρέπει να θεωρηθεί η αποκοπή τους από την εργατική τάξη και η αλλοίωση του εργατικού χαρακτήρα τους. Η αντεργατική λαίλαπα που επέβαλε το αστικό κράτος θόλωσε τον εργατικό προσανατολισμό τους και, για ορισμένες οργανώσεις και κόμματα στη χώρα μας, σε μεγάλο βαθμό, ακόμη και ολοκληρωτικά. Μπήκε η ενασχόληση με την εργατική τάξη δίπλα δίπλα με άλλα στρώματα του πληθυσμού‧ η ενασχόληση με την εργατική τάξη, τα δικαιώματα και τη ζωή της στο χώρο εργασίας, στον ελεύθερο χρόνο, στο χώρο κατοικίας της αναμείχθηκαν με άλλα προβλήματα, με κάθε είδους δικαιώματα διαφόρων πληθυσμιακών ομάδων.
Τα εργατικά κόμματα, προπάντων τα κομμουνιστικά κόμματα και οι κομμουνιστικές οργανώσεις, δεν πρέπει να παραμελούν την παρέμβασή τους σε κάθε είδους αδικίες και καταπίεση που υφίστανται άλλες ομάδες του πληθυσμού. Ο Λένιν τόνιζε ότι «η συνείδηση της εργατικής τάξης δεν μπορεί να είναι αληθινά πολιτική συνείδηση αν οι εργάτες δεν μάθουν να απαντούν σε όλες χωρίς εξαίρεση τις περιπτώσεις αυθαιρεσίας και καταπίεσης, βίας και κατάχρησης, οποιεσδήποτε τάξεις και αν αφορούν οι περιπτώσεις αυτές και μάλιστα να απαντούν από σοσιαλδημοκρατική και όχι από οποιαδήποτε άλλη σκοπιά». Όμως, κομμουνιστικές και εργατικές οργανώσεις πρέπει να έχουν ως κεντρικό άξονα της δράσης τους την εργατική τάξη, τη ζωή, τη μόρφωση, τη διαπαιδαγώγηση και τη συνειδητοποίησή της, τη διαμόρφωση της ιστορικής προοπτικής της, αφού η εργατική τάξη είναι εκείνη που μπορεί να πραγματοποιήσει τη σοσιαλιστική επανάσταση και να διαμορφώσει τη σοσιαλιστική κοινωνία. Η υποτίμηση της δράσης στην εργατική τάξη από τα πράγματα οδηγεί στην αμφισβήτηση έστω και ασυνείδητα της επαναστατικής δράσης και προοπτικής.
Οι περισσότερες οργανώσεις της ριζοσπαστικής αριστεράς μπορούν κάλλιστα να καταταχτούν στη δικαιωματική αριστερά, έστω κι αν κάποιες κάνουν λόγο για εργατική τάξη και σοσιαλισμό. Η ιστορική πείρα είναι πικρή. Και τα πιο ριζοσπαστικά κινήματα, ακόμα και κάποια που κατέκτησαν κυβερνητική εξουσία και είχαν στα λάβαρά τους το σοσιαλισμό δεν είχαν αποτέλεσμα: στην καλύτερη περίπτωση έμειναν στα μισά του δρόμου. Τα παραδείγματα είναι πολλά. Από την ηρωική Λαϊκή Ενότητα της Χιλής, ως το βαθύ ριζοσπαστισμό και τις αναφορές στο σοσιαλισμό του εγχειρήματος του Τσάβες που διακυβέρνησε τη Βενεζουέλα με την ψήφο του λαού για χρόνια. Για να μην αναφερθούμε στο ΣΥΡΙΖΑ, τους ΠΟΔΕΜΟΣ κι άλλα μικροαστικά εγχειρήματα που προέκυψαν από τη μεγάλη κρίση του 2008 και υποτάχτηκαν ή οδήγησαν την εργατική τάξη σε τραγωδία. Καμία απόπειρα τέτοιου χαρακτήρα δεν οδήγησε στο σοσιαλισμό. Κέρδισαν εκλογές, πήραν την κυβέρνηση, προσπάθησαν να προωθήσουν αλλαγές, καμία φορά και βαθιές αλλαγές, όμως ανατράπηκαν από το κεφάλαιο ή συμβιβάστηκαν. Σήμερα στη χώρα μας διαφημίζεται η κυβερνώσα αριστερά ως λύση. Επί της ουσίας πρόκειται για τη διαχείριση του καπιταλισμού με εξαγγελίες κάποιας ανακούφισης των εργαζομένων.
Στη σημερινή συγκυρία, στις αναπτυγμένες κεφαλαιοκρατικές χώρες και στην Ελλάδα, η βαθιά κρίση του συστήματος και η στροφή στον πόλεμο οδηγούν σε πρωτοφανή λιτότητα. Τα περιθώρια εφαρμογής φιλολαϊκής πολιτικής από κυβερνήσεις κεντροαριστερές που μπορούν να στηρίξουν οργανώσεις της ριζοσπαστικής αριστεράς είναι από μηδαμινά ως ελάχιστα. Επιπροσθέτως, οι όποιες δυσκολίες λόγω των δυσχαιρών αντικειμενικών συνθηκών και του μεγέθους κάθε οργάνωσης δεν αντιμετωπίζονται με συμπράξεις και συνενώσεις που αναμειγνύουν στις διακηρύξεις των προθέσεών τους τη δράση για τα άμεσα προβλήματα με τη δράση για κάποιο αόριστο σοσιαλισμό, όταν οι ιδεολογικές και πολιτικές διαφορές μεταξύ των οργανώσεων αυτών είναι μεγάλες και οι στόχοι και οι επιδιώξεις τους διαφέρουν πολύ. Ο Μαρξ επέκρινε τον εκλεκτικισμό και τις εκπτώσεις σε θέματα αρχών γράφοντας σε εκείνα τα στελέχη τους σοσιαλδημοκρατικού κόμματος στη Γερμανίας που έθεταν τέτοιο ζήτημα: «Αν πρέπει να ενωθείτε κλείστε συμφωνίες για να ικανοποιήσετε τους πρακτικούς σκοπούς του κινήματος, μην επιτρέψτε όμως παζαρέματα πάνω σε αρχές, μην κάνετε παραχωρήσεις σε ζητήματα θεωρίας».
Έκτοτε η θέση αυτή λειτούργησε ως αρχή στο κομμουνιστικό κίνημα και εκφράστηκε με την απλή διατύπωση «χώρια βαδίζουμε μαζί χτυπάμε». Η πείρα πάνω σε αυτά τα θέματα είναι πολύ πλούσια: η σύμπραξη και η συνεργασία για κοινή δράση είναι αναγκαία όχι όμως σε βάρος της θεωρίας και των αρχών. Πολύ δε περισσότερο όταν βασική επιδίωξη τέτοιων συμπράξεων είναι, σε πολλές περιπτώσεις, η συμμετοχή σε κάποιο ψηφοδέλτιο στις βουλευτικές εκλογές ή στις αυτοδιοικητικές εκλογές και η κατάληψη κάποιου εδράνου. Η επιβίωση δεν κερδίζεται με τον τρόπο αυτό και προπάντων δεν υπηρετείται η εργατική υπόθεση και η πάλη για το σοσιαλισμό. Η παρατεταμένη δράση μέσα στην εργατική τάξη, η ανάπτυξη αγώνων με στόχο τη δημιουργία ισχυρού εργατικού κινήματος, η διαμόρφωση ταξικής συνείδησης είναι ο δρόμος που πρέπει να ακολουθηθεί. Ο δρόμος αυτός δεν υποκαθίσταται από συμπράξεις και συμφωνίες, ώστε να συγκεντρωθούν περισσότερες ετερόκλητες, εν πολλοίς, οργανώσεις‧ ούτε από τη δράση με επίκεντρο δικαιώματα χωρίς κάποιο συνεκτικό κρίκο μεταξύ τους και τον προσανατολισμό σε κάθε είδους θεσμούς και διαδικασίες.
Τελευταία, ένα μεγάλο κύμα κινητοποιήσεων ξέσπασε σε πολλές χώρες της Ευρώπης από τη Γαλλία ως την Ιταλία, το Βέλγιο, την Ισπανία, την Πορτογαλία, τη Σερβία, την Αλβανία. Κινητοποιήσεις γίνονται και στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες. Είναι το ξέσπασμα πλατιών λαϊκών στρωμάτων, η κορυφή του παγόβουνου της λαϊκής δυσαρέσκειας, σε μία Ευρώπη που βράζει και συνθλίβεται από μύρια προβλήματα, όπου η ζωή των εργαζομένων έχει γίνει αβίωτη. Στην Ισπανία, αφορμή αποτέλεσε η έξωση από το σπίτι της μιας γηραιάς άρρωστης γυναίκας, που σε λίγες μέρες πέθανε‧ στη Γαλλία, τα τεράστια προβλήματα της Δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης απόρροια των μεγάλων περικοπών των δημόσιων πόρων για την παιδεία‧ το ίδιο και σε άλλες χώρες.
Στη Σερβία και την Αλβανία επίκεντρο ήταν ο αυταρχισμός των κυβερνήσεων, η τεράστια διαφθορά και η αδυναμία του λαού να ακουστεί και να ληφθεί υπόψιν η φωνή του, ιδιαίτερα των νέων. Σε όλες τις περιπτώσεις, ανεξαρτήτως της αφορμής που λειτούργησε ως σπινθήρας, η βάση είναι η τεράστια δυσαρέσκεια του συσσωρεύουν οι κοινωνίες και κεντρικό αίτημα είναι η έλλειψη δημοκρατίας. Έβλεπαν απέναντί τους μια κυβέρνηση που λειτουργεί ως απόλυτος μονάρχης και δεν παίρνει υπόψιν καμία γνώμη και κανένα αίτημα.
Στη Σερβία το μεγάλο κίνημα που άντεξε στο χρόνο, εκφράστηκε στις εκλογές μέσω λίστας στην οποία ηγούνται αστοί φιλοευρωπαίοι παράγοντες. Για πρόεδρος της χώρας ετοιμάζεται ο πρώην διοικητής της κεντρικής τράπεζας. Τίποτα δεν θα θιγεί σε βάθος και οι όποιες αλλαγές στη διακυβέρνηση δεν θα ξεπεράσουν ορισμένα πολύ στενά όρια Ουσιαστικά η εσωτερική και η εξωτερική πολιτική, στα βασικά σημεία της, δεν πρόκειται να αλλάξει και οι αιτίες που διογκώνουν τα προβλήματα αυτά δεν θα θιγούν. Η όποια στροφή συντελεστεί θα είναι προς την ΕΕ που μαστίζεται από παρόμοια προβλήματα, βρίσκεται σε κρίση και οι ηγεσίες της δεν λειτουργούν ιδιαίτερα δημοκρατικά.
Γενικότερα, οι κινητοποιήσεις αυτές θέτουν οξύτατα προβλήματα της καθημερινότητας και της ζωής των εργαζομένων. Δεν μπορούν όμως να δουν τις πραγματικές αιτίες του προβλημάτων. Έτσι στρέφονται κατά του ακραίου κέντρο του Μακρόν, των ηγεσιών Βούτσιτς και Ράμα, γενικά κατά της διαφθοράς, του αυταρχισμού, της έλλειψης δημοκρατίας‧ διαμαρτύρονται για το αβέβαιο μέλλον που διαγράφεται για αυτούς και για την κοινωνία γενικότερα. Στην Ελλάδα, η αγανάκτηση για το έγκλημα των Τεμπών σάρωσε τη χώρα, κινητοποίησε εκατομμύρια πολίτες. Ένα κίνημα ιδιαίτερα πλατύ, μαζικό και παρατεταμένο αναπτύχθηκε, όμως στις πραγματικές αιτίες του προβλήματος ουσιαστικά δεν έφτασε.
Η ιστορία αυτή επαναλαμβάνεται δεκαετίες τώρα, από το Μάη του ’68 και ύστερα στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο. Μετά το Μάη του `68, πολλοί βιάστηκαν να ερμηνεύσουν τις κινητοποιήσεις στη Γαλλία και σε άλλες χώρες περίπου ως μια ριζική ρήξη με τον καπιταλισμό. Ο Καστοριάδης θεώρησε ότι: «η κεντρική σύγκρουση ανακύπτει ως σύγκρουση μεταξύ διευθυνόντων και εκτελούντων». Χαρακτήρισε επίσης αυτή τη σύγκρουση «ως εκ βάθρων ρήξη με το γραφειοκρατικό καπιταλισμό». Άλλος μελετητής του Μάη ανέφερε: «Ο νέος θ ‘αρνηθεί πολύ γρήγορα μία κοινωνία που τον ελέγχει, τον περισφίγγει, τον πειθαρχεί από παντού, τον περιστέλλει στην παθητικότητα, θα αρνηθεί την «κοινωνία του θεάματος», επειδή έχει ανάγκη να δώσει ελεύθερη διέξοδο στον δημιουργικό του ένστικτο… Δεν θέλουν να γίνουν οι νέοι ο αντανακλαστικά προγραμματισμένος άνθρωπος που δουλεύει για να τρώει και τρώει για να δουλεύει. Η είσοδος σε αυτή την κοινωνία τους φαίνεται πως είναι η θύρα της κόλασης. Η νεολαία αισθάνεται ένα βίαιο αίσθημα εξέγερσης εμπρός σε αυτή την ολική απαίτηση για μία ολική έλλειψη νοήματος». Ο τίτλος του βιβλίου από όπου προέρχεται το απόσπασμα είναι «Από την επανάσταση στις εξεγέρσεις». Είναι χαρακτηριστικός, αφού υπονοεί ότι οι επαναστάσεις παρήλθαν και είναι η ώρα των εξεγέρσεων. Όμως, μεταξύ επανάστασης και εξέγερσης όπως αυτές που περιγράφονται μεσολαβεί χάος. Η εξέγερση είναι μια διαδικασία κατά βάση αυθόρμητη. Μπορεί κάποια τμήματα της εργατικής τάξης να συμβάλλουν, δεν έχουν όμως καθοδηγητικό ρόλο. Είναι κυρίως υπόθεση άλλων τμημάτων της κοινωνίας. Η εξέγερση είναι πιθανότατα φάση της διαδικασίας της επανάστασης, όμως η εργατική τάξη δεν μένει σ’ αυτή: επιδιώκει να ολοκληρώσει την επαναστατική διαδικασία με την κατάληψη της κρατικής εξουσίας και την οικοδόμηση της σοσιαλιστικής κοινωνίας.
Στους διαδηλωτές και πρωτίστως στους νέους, παλαιότερα και σήμερα, κάποιοι βιάζονται να προσδώσουν το χαρακτήρα του ιστορικού υποκειμένου για την κοινωνική αλλαγή. Στην Ευρώπη και πιο πρόσφατα στην Ελλάδα, επανέρχεται η αντίληψη αυτή, ότι δηλαδή οι φοιτητές βρίσκονται στην πρωτοπορία για βασικές αλλαγές και ρήξη με το καπιταλιστικό σύστημα Οι αντιλήψεις αυτές βρίσκονται σε πλήρη αντίθεση με το μαρξισμό και κυρίως με τον ιστορικό υλισμό. «Οι νομικές σχέσεις», έγραφε ο Μαρξ, «όπως και οι μορφές του κράτους δεν μπορούν να κατανοηθούν από μόνες τους, ούτε από τη λεγόμενη γενική εξέλιξη του ανθρώπινου πνεύματος, αλλά αντίθετα έχουν τις ρίζες τους στις υλικές συνθήκες ζωής τους… Στην κοινωνική παραγωγή της ζωής τους οι άνθρωποι έρχονται σε σχέσεις καθορισμένες, αναγκαίες, ανεξάρτητες από τη θέλησή τους, σε σχέσεις παραγωγής, οι οποίες αντιστοιχούν σε μία καθορισμένη βαθμίδα ανάπτυξης των υλικών παραγωγικών του δυνάμεων. Η ολότητα αυτών των σχέσεων παραγωγής αποτελεί την οικονομική δομή της κοινωνίας, την πραγματική βάση πάνω στην οποία υψώνεται ένα νομικό και πολιτικό εποικοδόμημα και στην οποία αντιστοιχούν συγκεκριμένες κοινωνικές μορφές συνείδησης. Ο τρόπος παραγωγής της υλικής ζωής καθορίζει γενικά την κοινωνική, πολιτική, και πνευματική διαδικασία της ζωής. Δεν είναι η συνείδηση των ανθρώπων που καθορίζει το είναι τους αλλά αντίστροφα το κοινωνικό τους είναι καθορίζει τη συνείδησή τους». Κριτική της πολιτικής οικονομίας σελίδα 18-19.
Εκ των πραγμάτων η αμφισβήτηση του αυταρχισμού και των μορφών διακυβέρνησης, αν και απολύτως δίκαιη, δεν αμφισβητεί τον κοινωνικοοικονομικό σύστημα ούτε συνολικά την εφαρμοζόμενη πολιτική. Η καταγγελία των όρων ζωής, των συνθηκών στο εκπαιδευτικό σύστημα, της πανάκριβης στέγης και της παράδοσης των καλύτερων παραλιών της Αλβανίας στα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα και τόσα άλλα δεν αμφισβητούν τα ίδια τα συμφέροντα που κυβερνούν και επιβάλλουν τα μέτρα αυτά. Αυτό σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι η δράση αυτή είναι αδιάφορη και πολύ περισσότερο βλαπτική για την εργατική τάξη, για το λαό, και το κίνημα πρέπει να την καταγγείλει. Στους εργάτες και το λαό υπάρχει το συνειδητό, υπάρχει όμως και το λιγότερο συνειδητό που κινείται με αυθόρμητα με βάση τις γνώσεις και τις εμπειρίες. Τα αιτήματα και η αυθόρμητη δράση είναι ή μπορεί να αποδειχθούν ωφέλημα. Για να συμβεί όμως αυτό πρέπει να παρέμβει το συνειδητό, πρέπει να παρέμβει το εργατικό κίνημα και η πολιτική πρωτοπορία του, το κομμουνιστικό κόμμα και οι δυνάμεις κομμουνιστικής αναφοράς. Μόνο έτσι οι αυθόρμητες δράσεις δεν θα διαμορφώσουν απλώς κάποια δυσαρέσκεια: θα δυσκολέψουν την εφαρμογή της κρατικής πολιτικής, μπορεί να συμβάλλουν ακόμα και στην αλλαγή κυβέρνησης. Το ζήτημα είναι αν θα αφήσουν την κυρίαρχη πολιτική άθικτη και την αστική τάξη να κυβερνά και να καταδυναστεύει το λαό.
Δεν πρέπει να ξεχνιέται ότι καθετί θετικό που κατέκτησαν οι λαοί και ειδικά το εργατικό κίνημα στους τελευταίους δύο αιώνες το κατέκτησαν έχοντας ως θεωρητικό οδηγό το μαρξισμό. Αλλά δεν ήταν μόνο οι οικονομικοί και κοινωνικοί αγώνες. Επαναστάσεις, απελευθερωτικά και αντιαποικιοκρατικά κινήματα είχαν ως θεωρητικό οδηγό το μαρξισμό ή εμπνεύστηκαν από αυτόν. Οι κοινωνικές επαναστάσεις υπήρξαν οι ατμομηχανές της ιστορίας. Από την Κομμούνα του Παρισιού ως τη νικηφόρα επανάσταση των μπολσεβίκων, την κινέζικη επανάσταση, την επανάσταση της Κούβας και του Βιετνάμ, συνολικά οι επαναστάσεις έγιναν από ευρύτερες δυνάμεις των καταπιεσμένων κοινωνικών στρωμάτων με την ηγεσία και την καθοδήγηση της εργατικής τάξης.
Οι απόψεις στις οποίες αναφερθήκαμε προηγουμένως μοιάζουν με κάλεσμα να διαγράψουμε την ιστορία και τα διδάγματα της‧ να διαγράψουμε το μαρξισμό, συμπεριλαμβανόμενης της μεγάλης προσφοράς του Λένιν. Κι αυτό, επειδή μέχρι σήμερα δεν νίκησε η εργατική τάξη παγκόσμια και δεν ανεμίζει η κόκκινη σημαία σε ολόκληρο τον κόσμο‧ ή ακόμα, επειδή οι πρώτες απόπειρες, παρά την νικηφόρα πορεία τους, έμειναν στα μισά του δρόμου. Η προσφορά του μαρξισμού ήταν τεράστια όπως σπουδαίες ιστορικές διαδικασίες ήταν οι νικηφόρες επαναστάσεις και οι κοινωνίες που δημιουργήθηκαν. Ενέπνευσαν τις τέχνες, έδωσαν νέα πνοή στις κοινωνικές επιστήμες, έδωσαν μεγάλες κατακτήσεις στου λαούς των χωρών που η εργατική τάξη επικράτησε και, επιπλέον τα εργατικά κινήματα στον καπιταλιστικό κόσμο πέτυχαν σημαντικές νίκες και κατακτήσεις με τους αγώνες που ανάπτυξαν.
Η ήττα του σοσιαλισμού και ό,τι επακολούθησε, από το ανεξέλεγκτο κεφάλαιο και τις κυβερνήσεις του, δίνει ένα σαφές δείγμα της επίδρασης του σοσιαλισμού και του ισχυρού εργατικού κινήματος παγκόσμια. Κάποιοι θέλουν να τα υποβαθμίσουν και, ορισμένοι, να διαγράψουν τα ιστορικά γεγονότα. Πολλοί όμως θα επιμείνουν, πρωτίστως οι πρωτοπόροι εργάτες και οι κομμουνιστές. Δεν πρέπει όμως να προσποιηθούμε ότι δεν συνέβη κάτι σημαντικό, απλώς συνεχίζουμε.
Είναι ανάγκη να ξαναδιαβαστεί ο μαρξισμός υπό το φως των σοσιαλιστικών εγχειρημάτων. Θα βγουν πλούσια συμπεράσματα που θα πλουτίσουν την αντίληψή μας για το μαρξισμό. Να αποφύγουμε τις μονομέρειες, την τάση προς τον οικονομισμό και την ερμηνεία των φαινομένων μόνο με την οικονομική βάση της κοινωνίας, αφού τα διάφορα στοιχεία του εποικοδομήματος ασκούν και αυτά την επίδρασή τους στην πορεία των ιστορικών αγώνων και πολλές φορές αυτά κυρίως καθορίζουν τη μορφή τους. Πρέπει να εξεταστεί η αλληλεπίδραση όλων αυτών των στοιχείων μέσα στην οποία επιβάλλεται, σε τελευταία ανάλυση σαν αναγκαιότητα, η οικονομική κίνηση που καθορίζει τις εξελίξεις. Η επαναστατική διαδικασία προχωρά μέσω της κριτικής θεώρησης της πορείας και της αυτοκριτικής. Μόνο έτσι αναδεικνύονται και διορθώνονται τα λάθη, καταπολεμώνται οι «ελεεινότητες». «Ο σοσιαλισμός δεν είναι ένα έτοιμο ιδανικό που θα φέρει η επαναστατική εξουσία στην κοινωνία, αλλά η απελευθέρωση εκείνων των στοιχείων της νέας κοινωνίας που αναπτύχθηκαν στους κόλπους της αστικής κοινωνίας που καταρρέει».
Πρέπει να μελετηθεί η λενινιστική στρατηγική, στην ουσία της και όχι στους τύπους. Πρέπει να μελετηθεί κριτικά η πείρα του επαναστατικού κινήματος του 20ου αιώνα, η αντίληψη για το κομμουνιστικό κόμμα ως πολιτική πρωτοπορία του ιστορικού υποκειμένου της επανάστασης, που είναι η εργατική τάξη, ξεπερνώντας τις αντιλήψεις που παγιώθηκαν στο παρελθόν. Να αποφεύγονται οι ισοπεδωτισμοί και η πράξη να προχωρά αφού έχει γίνει συγκεκριμένη μελέτη της συγκεκριμένης κατάστασης κλπ.
Ως επίλογος
Η μεγάλη οικονομική κρίση του 2008 ουσιαστικά δεν ξεπεράστηκε. Οι χαμηλοί ρυθμοί ανάπτυξης, ιδιαίτερα στην Ευρώπη που σε κάποιες χώρες κινούνται αρνητικά. Τα τελευταία χρόνια, το κεφάλαιο επιτίθεται στην εργατική τάξη και τα λαϊκά στρώματα, αφαιρώντας εισοδήματα, κατακτήσεις και δικαιώματα. Ένα μεγάλο τμήμα του μισθωτών και των υπόλοιπων εργαζομένων είναι στα όρια της φτώχειας. Το κεφάλαιο, πρωτίστως αυτό της ΕΕ γενικότερα της Ευρώπης, επιλέγει τη στροφή στην πολεμική οικονομία ως πιθανή διέξοδο από την κρίση. Έτσι η οικονομική κρίση μετατρέπεται σε κοινωνική κρίση, η δυσαρέσκεια φουντώνει, η στροφή των λαϊκών στρωμάτων προς τα δεξιά σε ολόκληρη την Ευρώπη και διεθνώς προκρίνεται ως λύση εναντίον της ριζοσπαστικοποίησης των μαζών και της αμφισβήτησης της πολιτικής και της εξουσίας του κεφαλαίου.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η επίθεση εναντίον του Ιράν που πήρε πλέον τη μορφή συγκρούσεων σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, παρόξυνε την οικονομική κρίση, φούντωσε την ακρίβεια, τον πληθωρισμό και την ενεργειακή κρίση. Οι εξοπλισμοί επιταχύνθηκαν σε πρωτοφανή επίπεδα. Παράλληλα οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής είναι όλο και περισσότερο εμφανείς. Εκδηλώνονται τεράστιες πυρκαγιές που αποψιλώνουν εκτεταμένες δασικές εκτάσεις σε ολόκληρο τον πλανήτη με αποτέλεσμα να επακολουθούν καταστροφικές πλημμύρες με πολλά θύματα και τεράστιες καταστροφές. Ο αποικισμός της φύσης, που η καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση επιτάχυνε, αυξάνει τις πιθανότητες μεταπήδησης ιών από τα ζωικά είδη στους ανθρώπους. Η επιδημία Covid 19 και οι τεράστιες επιπτώσεις της είναι ενδεικτική. Φυσικά, τις συνέπειες της δέχονται κατά το πολύ μεγάλο μέρος τα φτωχότερα κοινωνικά στρώματα και οι φτωχότερες χώρες. Έχουν τελικά και οι επιδημίες ταξικό χαρακτήρα κατά μία έννοια. Όπως λέει μια σοφή παροιμία «όπου φτωχός και η μοίρα του».
Η υποχώρηση της ισχύος των ΗΠΑ και ο κίνδυνος της απώλειας της παγκόσμιας ηγεμονίας, σε συνδυασμό με τη μεγάλη άνοδο της Κίνας και άλλων καπιταλιστικών χωρών, οξύνει υπέρμετρα της ενδοϊμπεριαλιστικές αντιθέσεις. Οι συγκρούσεις δυναμώνουν οι περιφερειακοί πόλεμοι αυξάνονται. Η κρίση και η υποχώρηση της Ευρώπης πυροδότησε ένα κύμα ρωσοφοβίας με πρωτοβουλία των ευρωπαϊκών ηγεσιών με στόχο να καθηλώσουν τις λαϊκές αντιδράσεις και τους αγώνες ώστε να εφαρμοστεί απρόσκοπτα η πολιτική του κεφαλαίου. Δεν έχουμε πλέον πολυκρίση, κρίση δηλαδή διαφόρων τομέων της κοινωνίας, αλλά μία γενικευμένη κρίση που αγκαλιάζει όλες τις πτυχές της καπιταλιστικής κοινωνίας, η οποία βαθαίνει συνεχώς.
«Σε μία ορισμένη βαθμίδα της ανάπτυξης τους οι υλικές παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας έρχονται σε αντίφαση με τις υπάρχουσες σχέσεις παραγωγής ή, πράγμα που αποτελεί μόνο τη νομική έκφραση για αυτό, με τις σχέσεις ιδιοκτησίας μέσα στις οποίες κινούνταν μέχρι τότε. Από μορφές ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων αυτές οι σχέσεις μετατρέπονται σε δεσμά τους. Τότε έρχεται μία μορφή κοινωνικής επανάστασης… Ένας κοινωνικό σχηματισμός δεν εξαφανίζονται ποτέ πριν να αναπτυχθούν όλες οι παραγωγικές δυνάμεις που μπορεί να χωρέσει και ποτέ δεν παίρνουν τη θέση τους καινούριες ανώτερες σχέσεις παραγωγής πριν εκκολαφθούν μέσα στους κόλπους της ίδιας της παλιάς κοινωνίας οι υλικοί όροι ύπαρξής τους». Πρόλογος στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας.
Η Κρίση που ζούμε και συνεχώς επιδεινώνεται βρίσκει την εξήγηση της σε αυτή την τοποθέτηση ου Μαρξ. Ο κορσές των σχέσεων παραγωγής έγινε ιδιαίτερα στενός και περισφίγγει συντριπτικά τις παραγωγικές δυνάμεις. Ενώ οι παραγωγικές δυνατότητες στο δυτικό καπιταλιστικό κόσμο είναι τεράστιες, οι επιστημονικές και τεχνολογικές ανακαλύψεις μπορούν να απογειώσουν την παραγωγικότητα της εργασίας και τον πλούτο της κοινωνίας, οι σχέσεις παραγωγής δεν επιτρέπουν την αξιοποίησή τους ή επιτρέπουν όσο και στο βαθμό που η κερδοφορία του κεφαλαίου δεν παρεμποδίζεται. Αποτέλεσμα είναι η συντριβή της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων, η καταστροφή της φύσης, η εξάντληση των φυσικών πόρων, οι πόλεμοι ακόμη και ένας γενικευμένος πόλεμος, ή ένας πυρηνικός όλεθρος που θα προκαλέσει την ερήμωση του πλανήτη.
Σε προηγούμενες μεγάλες κρίσεις που η κύρια αντίθεση του καπιταλισμού ανάμεσα στις σχέσεις παραγωγής και τις παραγωγικές δυνάμεις οξύνθηκε στο έπακρο, το κεφάλαιο έβρισκε τον τρόπο να προχωρήσει σε βαθιές μεταρρυθμίσεις, τροποποιώντας τη διαδικασία αναπαραγωγής του. Επειδή αυτό ήταν δυνατόν και το εργατικό κίνημα δεν μπορούσε να αντιτάξει εκείνη τη δράση που σε συνάρτηση με τη θετική εξέλιξη των αντικειμενικών συνθηκών, θα οδηγούσε στη μετατροπή της οικονομικής κρίσης σε επαναστατική κατάσταση και πάλη για την εξουσία. Όσες φορές το πέτυχε ξέσπασαν επαναστάσεις και αρκετές εξ αυτών νικηφόρες.
Στη σημερινές συνθήκες, ίσως η τελευταία πρόταση από το απόσπασμα του Μαρξ που παραθέσαμε να είναι διαφωτιστική: ο καπιταλιστικός οικονομικός σχηματισμός στη δύση μπορεί να έχει υπερπληρωθεί, να μη μπορεί να χωρέσει άλλες παραγωγικές δυνάμεις‧ οι αντικειμενικές προϋποθέσεις του σοσιαλισμού να έχουν προετοιμαστεί με μεγάλη πληρότητα και η ώρα της επαναστατικής ανατροπής να έχει σημάνει. Όμως, η επαναστατική ανατροπή προϋποθέτει την αποτελεσματική δράση του ιστορικού υποκειμένου της επανάστασης, της εργατικής τάξης και των σύμμαχων της λαϊκών στρωμάτων. Εδώ βρίσκεται το τεράστιο πρόβλημα τις εποχής μας. Το εργατικό κίνημα με επαναστατικό προσανατολισμό και στόχευση βρίσκεσαι στο χειρότερο δυνατό σημείο του εδώ και ένα ή και περισσότερο αιώνα. Αυτό είναι το τεράστιο πρόβλημα που πρέπει οι πρωτοπόροι εργάτες και οι μαρξιστές να λύσουν σήμερα. Αλλιώς η βαρβαρότητα καραδοκεί.







